Con Đường Tơ Lụa – llran

(TVVN.ORG) Đường Tơ Lụa (silk road) thực ra là một hệ thống giao thương buôn bán gồm nhiều con đường kéo dài từ Trung Hoa, Đông Á, Trung Á đến Âu Châu. Những con đường này đi từ biên giới phía bắc Trung Hoa, Ấn Độ và Persia đến phía đông Âu Châu, lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ và vùng Địa Trung Hải ngày nay.

Tiền thân của đường Tơ Lụa là Royal Road, con đường nối kết Susa (ngày nay nằm trong lãnh thổ Iran) với Sardis (thuộc về Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay) dài trên 1,600 dặm do triều đại Achaemenid dưới thời vua Darius I khởi đầu, khoảng 300 năm trước khi đường Tơ Lụa chính thức xuất hiện. Kế tiếp là những con đường nhỏ hơn, nối vùng Mesopotania với Ấn Độ và Châu Phi, xuyên qua Ai Cập. Tạm hiểu là việc buôn bán có tính cách quốc tế đã được bắt đầu từ cả mấy ngàn năm nay.

Đại Đế Alexander, triều đại cổ Hy Lạp, chiếm được vùng Persia qua Royal Road. Hệ thống đường lộ này đã được mở rộng cho việc giao thương giữa đông và tây và trở thành đường Tơ Lụa như ta biết ngày nay. Người Hy Lạp cổ đã gọi Trung Hoa là “Seres”, có nghĩa “đất tơ lụa”.

Các vương triều La Mã và Kushan (vùng Bắc Ấn) đã thu được khá nhiều lợi nhuận từ việc buôn bán trên các con đường dọc theo đường tơ lua.

Hệ thống giao thương này khởi đầu từ thời nhà Hán (206 BC – 220 AD) khi người Tàu chính thức mở cửa trao đổi hàng hóa với phương Tây vào những năm 130 trước Công Nguyên. Đường Tơ Lụa được tiếp tục sử dụng suốt 1,500 năm, chỉ chấm dứt vào năm 1453 khi triều đại Ottoman tẩy chay Trung Hoa và bắt đầu chính sách ngăn sông cấm chợ. Dù không còn các thương nhân qua lại, buôn bán phồn thịnh cả 600 năm nay nhưng con đường ấy vẫn giữ được khá nhiều ảnh hưởng trên nhiều lãnh vực từ thương mại, văn hóa đến lịch sử của nhiều giống dân trên thế giới mãi đến ngày nay.

Dù thương nhân qua lại, trao đổi buôn bán nhiều sản phẩm từ gia vị, hương liệu đến các loại đá quý, nhưng đắt giá nhất có lẽ là tơ lụa từ Trung Hoa, trên các con đường ấy nhưng tên gọi “đường Tơ Lụa” chỉ ra đời năm 1877 khi sử gia và cũng là nhà địa lý gốc Đức Ferdinand von Richthofen viết sánh mô tả trục lộ giao thương kể trên và đặt tên là “Silk Road”. Ngày nay, khi đề cập đến trục lộ giao thương ấy, bá tánh dùng chữ “Silk Roads” cho chính xác hơn.

Đường Tơ Lụa không chỉ nằm trên đất liền mà còn bao gồm các thủy lộ trong vùng Địa Trung Hải, xem bản đồ sơ lược. Dọc trên 4,000 dặm đường Tơ Lụa là các trạm buôn bán, hàng quán làm chỗ nghỉ chân, caravanserai, cho người, lạc đà, lừa ngựa và các kho chứa hàng hóa. Các trạm dừng chân này nằm trên nhiều lãnh thổ khác nhau, và vương triều cai trị các vùng đất ấy hè nhau thu thuế, chưa kể việc lâu lâu lại xảy ra chiến tranh giành đất đai.

Theo từng nhóm (caravan), thương nhân mang theo hàng hóa và di chuyển trên đường Tơ Lụa phần lớn bằng lạc đà, loài thú dẻo dai, chịu đựng được khí hậu khắc nghiệt của sa mạc. Họ di chuyển theo từng nhóm có người bảo vệ để tránh cướp bóc và đi về buôn bán trên từng đoạn đường, không mấy ai đi suốt con đường Tơ Lụa trên 4,000 dặm.

Mỗi người một ít, thương nhân qua lại buôn bán hàng hóa mang theo phong tục tập quán riêng của dòng giống; và từ các trạm dừng chân này đã diễn ra các trao đổi về phong tục, văn hóa, tôn giáo, kiến thức… Từ đó, những phát minh như thuốc nổ, giấy từ Trung Hoa trong thời nhà Hán đã lan truyền sang phương Tây: qua đường Tơ Lụa, cách chế tạo và sử dụng giấy từ thế kỷ III trước Công Nguyên đã được mang đến Samarkand vào những năm 700 trước khi đến Âu Châu qua đường biển và hải cảng của Sicily và Tây Ban Nha.

Việc chế tạo và sử dụng giấy đã khởi đầu cho một trào lưu mới: truyền thông qua chữ viết tại Âu Châu. Trào lưu này đã thay đổi khá nhiều những tập tục cổ truyền của phương Tây: Khi chưa có giấy, bá tánh chỉ dùng da thú, vỏ cây để ghi chép và những cuốn “sách” ấy chỉ được luu truyền rất giới hạn giữa các tu sĩ và nhóm quý tộc, những người có thể cáng đáng món hàng “tri thức” đắt giá ấy. Dù cư dân Á Châu đã biết dùng bản gỗ để in sách vở và họa phẩm trên giấy từ những năm 800, nhờ việc sử dụng giấy, nhiều năm về sau, người Âu Châu đã phát minh ra máy in, Gutenberg press, sản xuất hàng loạt các cuốn sách, đầu tiên là Thánh Kinh, và phát hành rộng rãi hơn. Sách vở, sau đó là báo chí đã mở đầu các phương tiện truyền thông quảng bá tin tức và kiến thức suốt nhiều thế kỷ sau.

Cách chế tạo thuốc nổ cũng theo đường Tơ Lụa để đến phương Tây trong thế kỷ XII, sau khi Trung Hoa đã sử sụng các loại pháo từ những năm 600. Sử dụng cách chế biến thuốc nổ thô sơ, người Âu Châu đã phát minh ra các loại đạn dùng cho súng ống, đại pháo… Quốc gia biết phát triển thuốc súng sớm như Anh và Pháp đã dùng các vũ khí này làm sức mạnh để thu phục các lãnh thổ chung quanh và xa xôi hơn nữa là Châu Á, Châu Phi… Tạm hiểu là thuốc súng đã thay đổi tình hình chính trị (qua quân sự) tại Châu Âu và toàn thế giới!

Ngoài giấy và thuốc súng, cũng theo đường Tơ Lụa, các phát minh khác như kỹ thuật chế tạo thủy tinh chưa kể trà, đồ sứ, các món gia vị, hương liệu đặc thù của phương Đông đã theo chân thương buôn mà đi từ Trung Hoa sang vùng Trung Á, thế giới Hồi giáo.

Ngược lại, cô tông, ngà voi, len, và quý kim như vàng bạc…từ phương Tây được chuyển đến phương Đông và cả trận dịch kinh hoàng, Bulbonic Plague, cũng theo người Âu Châu đến vùng Đông Á.

Việc buôn bán trên đường Tơ Lụa diễn ra rầm rộ nhất vào thời nhà Nguyên, thủa các đại hãn Mông Cổ làm chủ Trung Hoa và nhiều vùng đất lân cận dọc theo đường Tơ Lụa. Được vương triều bảo hộ nên thương nhân tương đối an toàn và họ được phong tước hiệu nên giữ một vị thế khá cao trong xã hội thời ấy.

Người sử dụng đường Tơ Lụa nổi tiếng nhất thế giới là nhà thám hiểm Marco Polo, gốc Venice, Ý. Ông Polo di chuyển từ Ý đến Trung Hoa và đến nơi vào năm 1275 dưới triều Nguyên Mông, thời Kublai Khan (Thành Cát Tư Hãn?/ sửa lại thành Hốt Tất Liệt). Sau 24 năm làm việc cho hoàng triều Mông Cổ, ông Marco Polo trở về Ý, cũng đi qua đường Tơ Lụa. Chuyến du hành ấy được ghi chép qua cuốn sách The Travels of Marco Polo giúp người Âu Châu các kiến thức về thương mại và văn hóa phương Đông. Không biết ông cụ ấy di chuyển ra sao trên con đường Tơ Lụa năm xưa mà có sức lực để viết cuốn sách dày cui trong khi Dế Mèn cũng mày mò đi thăm đường Tơ Lụa bằng máy bay, xe bus mà đã thấy… hết hơi, khờ người vì mất ăn, thiếu ngủ khi di chuyển qua cả chục múi giờ khác nhau! Bái phục tiền nhân xông pha gió bụi!

Chuyến đi kéo dài ba tuần lễ, ngoài mấy ngày ở Istanbul, phe ta chỉ có thể dừng chân tại vài địa điểm tại Uzbekistan, Karakalpactan và Turkmenistan và có dịp kể chuyện đường xa xứ lạ trong mấy bài viết kế tiếp.

(Còn tiếp)

Share this post