Mao Hoàng Đế Và Nạn Sùng Bái Cá Nhân Tột Đỉnh- RFI

Mao Hoàng Đế Và Nạn Sùng Bái Cá Nhân Tột Đỉnh- RFI

Nhật báo Le Monde hôm 27/07/2016 dành hai trang lớn cho chủ đề «Mao, đối tượng của nạn sùng bái cá nhân tột đỉnh». Bên cạnh tấm ảnh một cuộc mít-tinh tại Bắc Kinh trong thời kỳ Cách mạng văn hóa, với một rừng chân dung Mao Trạch Đông là ảnh những cuốn Sách Đỏ được in ra vào năm 1968.

Những cuộc tập hợp đại quy mô trên quảng trường Thiên An Môn, những lời ca ngợi…Sự phong thánh quá mức của đám đông dành cho con người đã khai sinh ra nước Trung Hoa cộng sản, theo tờ báo, còn là sự trộn lẫn giữa lo sợ và mê hoặc.

Chỉ có «tình yêu Mao chủ tịch»

Le Monde nhắc đến trường hợp của ông Thái Sùng Quốc (Cai Chungguo), một cựu sinh viên phong trào Thiên An Môn nay sống lưu vong tại Hồng Kông ; đã từ lâu không có khả năng nói tiếng « yêu ». Thời Cách mạng văn hóa, ông còn là một thiếu niên, cũng có tình cảm với những thiếu nữ cùng trang lứa. Nhưng sinh ra trong một gia đình « quan lại đỏ », từ « ái »dường như cấm kỵ, vì theo bộ máy tuyên truyền của đảng, chỉ có Mao chủ tịch mới là đối tượng duy nhất phải yêu mến thực sự.

Cũng như Thái Sùng Quốc, trẻ em Trung Quốc thời đó từ lúc nhỏ đã phải ca ngợi « người cha dân tộc ». Các em thường phải đồng thanh hô : « Cha mẹ là quan trọng, nhưng Mao chủ tịch còn quan trọng hơn ». Trong cuốn sách của nhiều tác giả kể về những năm tháng Hồng vệ binh mang tên « Ký ức về cơn bão » xuất bản tại Hồng Kông, đạo diễn Trần Khải Ca (Chen Kaige) kể về nạn sùng bái cá nhân, đặc biệt trong các trường tiểu và trung học.

Năm 1965, ông đi xem vở nhạc kịch cách mạng « Đông phương hồng ». Khi màn nhung kéo lên, hàng trăm cô gái trẻ mặc váy xanh, cầm những bông hoa màu tím nhạt, làm thành một biển cả hướng về hậu cảnh, nơi chân dung của Mao từ từ trỗi dậy. Cuối buổi diễn kéo dài ba tiếng đồng hồ, tiếng vỗ tay như sấm dậy nổi lên trong nhà hát trên 10.000 khán giả. Một người khác nhớ lại : « Từ khi còn nhỏ, chúng tôi đã hát : Thiên địa vĩ đại, nhưng Mao chủ tịch còn vĩ đại hơn ».

Tuy thống lĩnh sân khấu, nhưng thực tế trong hậu trường Mao đang bị lép vế sau thất bại thảm hại của cuộc Đại nhảy vọt : nạn đói làm cho hơn 30 triệu người chết, có cả những trường hợp phải ăn thịt người. Chủ tịch nước Lưu Thiếu Kỳ (Liu Shaoqi) và cánh tay mặt là Đặng Tiểu Bình (Deng Xiaoping) nắm thực quyền, nhưng bộ máy tuyên truyền vẫn tiếp tục sử dụng hình ảnh của « vị thánh sống » Mao Trạch Đông.

Thậm chí « thượng đế » Mao còn có cả Kinh Thánh, đó là cuốn Sách Đỏ. Thống chế Lâm Bưu (Lin Biao), tổng tham mưu trưởng và là người được Mao chỉ định kế vị, đã ra lệnh phân phối trong quân đội từ năm 1964, sau đó đến Hồng vệ binh và tất cả mọi người dân đều phải học thuộc lòng những câu của Mao trong cuốn sách này.

Và đã có Kinh Thánh thì cũng có những « thánh tích ». Chẳng hạn quả xoài Mao chủ tịch tặng cho công nhân một nhà máy dệt ở Bắc Kinh mùa hè 1968. Những con người may mắn ấy đã tổ chức hẳn một buổi lễ để đón tiếp : đọc những câu trong Sách Đỏ, bọc sáp quả xoài đặt lên bàn thờ. Nhưng chẳng may quả xoài quý giá ấy bị úng thối, thế là phải làm một quả xoài giả và cũng thờ cúng tương tự.

Tôn sùng trộn lẫn sợ hãi

Năm 1966, Mao lập dinh cơ mùa hè tại Vũ Hán, thành phố nằm bên bờ sông Dương Tử. Ngày 16/7, ông xuống tắm sông, lúc đó đã ở tuổi 72, để cho nhân dân biết ông vẫn còn dư sức cống hiến. Bác sĩ của ông giải thích : « Mao chẳng bơi gì cả mà chỉ thả trôi theo giòng nước, cái bụng to tròn nổi lên trên mặt nước như một quả bóng. Tôi biết rằng vụ tắm sông này là một thách thức với Trung ương Đảng, đây là dấu hiệu cuộc chiến đã khởi động ».

Nhà sử học Frank Dikötter cho biết không ít thanh niên tham gia các cuộc mít-tinh đại quy mô ủng hộ Mao chỉ vì sợ hãi. Một nữ sinh viên Đức viết thư cho Mao nói rằng các cuộc tập hợp này khiến cô nhớ đến Nuremberg và Đức quốc xã, kết quả là cô gái phải vào tù. Tất cả những tội « khi quân » đối với Mao chủ tịch đều bị trừng phạt nặng nề. Một người từng sống qua thời Cách mạng văn hóa kể lại : « Có tình cảm tôn sùng Mao Trạch Đông thật, nhưng cũng có sự sợ hãi nữa. Lỡ có sai sót gì với chân dung Mao thì có thể bị lên án bất kỳ lúc nào, không khí sợ hãi lan tỏa khắp nơi ».

Và hiện nay « hoàng đế đỏ » sau khi qua đời năm 1976 được ướp xác, vẫn ngự trị ngay tại trung tâm Bắc Kinh, nơi hàng triệu Hồng vệ binh từng ngợi ca Mao chủ tịch.

Khi người Tàu tìm lại « màu sắc » của Cách mạng văn hóa !!

Năm 1965, Solange Brand mới 19 tuổi, được tuyển vào làm thư ký ở đại sứ quán Pháp ở Bắc Kinh. Tại đây, cô cơ hội quan sát kỹ lưỡng khi cuộc Cách mạng văn hóa nổ ra. Brand không thể nào ngờ những tấm ảnh màu được cô chụp tại chỗ sau này trở thành những tài liệu lịch sử, được xuất bản tại Trung Quốc nửa thế kỷ sau đó.

Ra mắt vào tháng Giêng, cuốn sách ảnh « Hồi ức Trung Quốc, 1966 » tập hợp 90 bức ảnh của cô gái Pháp. Trong đó có thể thấy những cảnh người Trung Quốc hồ hởi trước các chiến dịch đấu tranh giai cấp, giơ cao những cuốn sách đỏ hay đọc đại tự báo – những tấm áp-phích trên đường phố để « giáo dục quần chúng ». Những người khác tham gia các cuộc mít-tinh vĩ đại từ ngày 1 tháng Năm đến ngày 1 tháng Mười, hay các hoạt động mang tính tuyên truyền chống chiến tranh Việt Nam.

Những hình ảnh này, Solange Brand ghi lại trong các cuộn phim màu, mang lại cho chúng những giá trị có thể nói là vô giá. Vào thời đó, « Các phóng viên ảnh phương Tây không được phép hành nghề tại Trung Quốc, và ảnh màu chỉ dành riêng cho các nhà nhiếp ảnh chính thức của Mao Trạch Đông ». Robert Klein, nhà triển lãm Mỹ và là người đại diện cho Solange Brand giải thích.

Cuốn sách ảnh với chú thích bằng tiếng Hoa đã bán được 11.000 bản, và ấn bản lần thứ ba đang được chuẩn bị. Trong chuyến thăm Bắc Kinh mới đây, Solange Brand thu hút sự mọi sự chú ý của báo chí Trung Quốc. Họ ngạc nhiên khi các bức ảnh ấy lại ngủ quên lâu đến thế tại nhà của tác giả ở Paris, được xếp cẩn thận trong các hộp giấy.

Sau thời gian làm việc tại Trung Quốc, Brand trở về Pháp làm cho tờ Le Monde mười năm, sau đó giữ chức giám đốc nghệ thuật của tờ Le Monde Diplomatique suốt 25 năm.

Sự ngây thơ của người chụp lẫn người được chụp ảnh

Bà nói : « Những tấm ảnh của tôi gây dấu ấn mạnh mẽ lên người Trung Quốc, tôi nghĩ thế, vì chúng là chứng nhân cho sự ngây thơ của cả người chụp ảnh lẫn người được chụp. Tôi hồi đó còn trẻ, điều gì đối với tôi cũng đều mới mẻ. Còn họ thì không có thói quen được chụp hình, và đáng ngạc nhiên hơn cả là lại đối mặt với một người ngoại quốc ».

Đúng là Bắc Kinh năm 1966, mười lăm năm sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mở cửa ra thế giới bên ngoài, không có điểm chung nào với đại đô thị tân tiến của ngày nay.

Các loại xe cộ có động cơ hết sức hiếm hoi. Cũng hiếm gặp như những người nước ngoài, vốn phải xin được giấy phép đặc biệt để du hành tại Trung Quốc.

Không có chuyến bay trực tiếp nào nối liền Paris với thủ đô Trung Quốc. Trước khi đến được Bắc Kinh, Solange phải quá cảnh nhiều nơi : Matxcơva, Omsk, Novossibirsk rồi Oulan-Bator. Bà nhớ lại : « Đại sứ quán Pháp bị cô lập với thế giới bên ngoài, va-li ngoại giao phải gởi qua Hồng Kông ».

Tại thuộc địa cũ Anh quốc, cô thư ký trẻ mua một chiếc máy ảnh Pentax SV, rất được các phóng viên ảnh thập niên 60 ưa chuộng. Với một nữ đồng nghiệp ở tòa đại sứ, Solange còn đưa được đến Bắc Kinh một chiếc VéloSolex, loại xe máy nhẹ nhàng thanh lịch hết sức phổ thông ở Pháp.

Bà kể : « Nếu để chiếc Solex ở một nơi nào đó, khi trở lại sẽ thấy khoảng 100 đến 150 người Trung Quốc xúm xít chung quanh, cố tìm hiểu cách vận hành của nó…Bắc Kinh thời đó là một thành phố xám xịt, với nhiều màu xanh trong trang phục người dân. Rồi sau đó màu đỏ xuất hiện… ».

Đỏ, như các hồng vệ binh hừng hực diễu hành trong cuộc « trường chinh ». Đỏ, như những lá cờ rực lửa giơ cao chống lại « chủ nghĩa xét lại » xô-viết – Bắc Kinh đã ly khai về ý thức hệ với Liên Xô.

Khi lăng-xê « Cuộc Cách mạng văn hóa vô sản vĩ đại » (1966-1976), Mao Trạch Đông tăng cường sự sùng bái cá nhân ông ta và trừ khử tất cả mọi dạng thức đối lập.

Nội chiến mở rộng

Đi kèm theo là việc tập trung thanh niên vào những đơn vị được cho là nhằm trấn áp khuynh hướng tiểu tư sản, « cải tạo » những trí thức bị đày ải về nông thôn, và tình trạng hỗn loạn đến nỗi trở thành một cuộc nội chiến phổ quát, làm cho hàng trăm ngàn người chết.

Solange Brand đã tham dự những cuộc mít-tinh khổng lồ. Ngược lại, bà không chứng kiến trực tiếp những hành xử bạo lực. Chẳng hạn vụ đàn áp nhà văn Lão Xá (Lao She) năm 1966 : nhà ông ở Bắc Kinh bị đập phá tan tành, ông bị thẩm vấn, đánh đập dẫn đến việc nhà văn phải tự tử.

« Mãi sau tôi mới hiểu, mới biết được. Nhưng ban đầu có lẽ là một dạng chối từ sự thật. Một cuốn sách như ‘ Những bộ quần áo mới của Mao chủ tịch’’, vào thời đó tôi không muốn đọc ». Nhà nhiếp ảnh nhìn nhận, nhắc đến tác phẩm của Simon Leys xuất bản năm 1971, nói về những sự thực khủng khiếp của Cách mạng văn hóa.

Solange Brand tự cho mình là mao-ít chăng ? « Không, tôi chưa bao giờ tham gia, nhưng tôi có cảm tình. Vào năm 1966, tôi đồng tình với việc thay đổi thế giới. Phong trào cách mạng 1968 tại Pháp diễn ra hai năm sau đó ».

Ngày nay đảng Cộng sản Trung Quốc giữ im lặng về chương lịch sử đen tối này. Bị kiểm duyệt lọc bớt, những lời chứng chỉ xoay quanh sai lầm cá nhân, che giấu bối cảnh chính trị cuồng tín cổ vũ người ta đấu tố các láng giềng và những người thân thích.

« Vì đây là một chủ đề nhạy cảm, nên chỉ có 90 bức ảnh được chọn lựa để in thành sách ». Ông Li, một người có trách nhiệm của nhà xuất bản Trung Quốc nhìn nhận với AFP.

Nhưng sức mạnh của cuốn sách là ở chỗ đã làm hồi sinh cuộc sống thường nhật thời đó, nay đã biến mất các vết tích.

Chen Xiaobo, biên tập viên của Tân Hoa Xã nhấn mạnh : « Năm 1966, có rất ít người Trung Quốc sở hữu một chiếc máy ảnh, và ý định sử dụng nó ở bên ngoài lại càng ít hơn. Chúng tôi không giữ lại những cảnh tượng trên đường phố được chụp vào thời ấy. Nhưng Solange Brand đã làm việc này, với sự nhạy cảm của riêng mình ».

Một buổi tối đầu thập niên 90, Solange gặp gỡ một nghệ sĩ Trung Quốc ở Paris. Vì người bạn mới, bà mở cho xem các hình ảnh cũ. Bà kể lại : « Tôi đã chiếu các phim dương bản, phải làm thật nhanh vì dưới sức nóng của máy chiếu, hóa chất tráng trên mặt bị chảy khiến tấm ảnh bị cong đi. Người bạn nhảy nhổm lên, nói với tôi : ‘‘Chị đã trả lại cho tôi ký ức. Hồi ức của tôi chỉ có hai màu đen và trắng mà thôi !’’ ».

Share this post