Quả Phụ Ngâm – Nguyễn Văn Sâm

Quả Phụ Ngâm – Nguyễn Văn Sâm

Giới thiệu và chú giải của Nguyễn Văn Sâm

tặng và cám ơn LMT

Chắc chắn rằng hai tác phẩm Quả Phụ Ngâm đã tạo nên cảm hứng trực tiếp cho những bản văn khóc chồng, khóc vợ nổi tiếng trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 là Giọt Lệ Thu (1928) của nữ sĩ Tương Phố và Linh Phượng (1934) của thi sĩ Đông Hồ.  Sự kiện chết chồng chết vợ của hai vị nầy chỉ là những giọt nước tràn ly để những cảm xúc được thành văn.

Cách nay chừng 3 tháng (10, 2020) một người trẻ ở Việt Nam giới thiệu trên fb cuốn Bần Nữ Thán mà anh thủ đắc đã lâu. Qua cái bìa sách thấy có giới thiệu phụ bản bài Quả Phụ Ngâm, tôi tò mò hỏi xin để có được văn bản nầy. Anh bạn vui lòng cung cấp và khi nghe tôi có ý muốn viết gì đó về bản văn chưa được nhiều người biết kia, anh đã vui lòng đánh máy y theo nguyên văn.

Nay xin có vài dòng giới thiệu để bản văn nầy khỏi mai một. Xin gởi lời cám ơn đến anh bạn trên fb mà tôi chưa tiện nói tên vì chưa được phép.

Image may contain: 1 person

Bài ngâm nầy viết theo thể song thất lục bát. Trau chuốt, diễn tả được nỗi buồn của người cô phụ trẻ, có thể được gọi là một tác phẩm giá trị so sánh được với bài Ai Tư Vãn của Ngọc Hân Công Chúa, tiếc là chưa sách nào nói tới nên ở trong bóng tối bấy lâu nay. Tôi cho rằng người đưa ra tài liệu nầy – chỉ biết là nhà in Phúc chi, Hàn Nội – đã phiên âm theo bản Nôm nào đó viết từ cuối thế kỷ 19, thời có những bài văn với nội dung thương nhớ, than khóc tương tợ: Chinh Phụ Ngâm, Chinh Phu Ngâm, Bần Nữ Thán, Cung Oán Ngâm Khúc, Ai Tư vãn, Tần Cung Nữ Oán Bái Công phú…

Trang mạng Thư Viện Quốc Gia Hà Nội cho biết có 3 ấn phẩm Quốc ngữ Quả Phụ Ngâm:

  1. Quả Phụ Ngâm, tác giả Nguyễn Thúc Khiêm, xuất bản Phúc Vạn Hiệu, Hà Nội 1928 
  2. Quả Phụ Ngâm, tác giả NguyễnThúc Khiêm, nhà in Nhật Hưng, Hà Nội 1932. ( Tái bản của cuốn 1 nói trên.)
  3. Quả Phụ Ngâm, tác giả Nguyễn Ngọc Hòa, nhà in Quảng Thịnh, Hà Nội, 1935.

Vậy thì có hai (02) bài Quả Phụ Ngâm khác nhau của hai tác giả theo tài liệu trên.

Cho tới cuối năm 2020 tôi chưa thấy được toàn văn mấy quyển nầy vì Thư Viện Quốc Gia Hà Nội vẫn còn đang chứa ở dạng microfilm từ trước 1954 khi người Pháp trao chánh quyền lại cho chánh phủ Hà Nội 1954 tới giờ. 

Đầu năm 2021, vô trang mạng của Thư Viện Quốc Gia Pháp thì thấy cả hai cuốn 1 và 2 của Tú Tài Nguyễn Thúc Khiêm mà không thấy cuốn 3 của Nguyễn Ngọc Hòa.

Quả Phụ Ngâm của Nguyễn Thúc Khiêm lại khác với bản mà chúng tôi đang khảo sát. Vậy có thể giả thiết rằng bản nầy là của Nguyễn Ngọc Hòa với sự dè dặt thiết yếu.

Bèn tẩn mẩn viết mấy dòng cùng chú giải vài ba từ khó hiểu đối với người trẻ bây giờ.

Ai là tác giả cũng cần phải có thời gian đến khi thấy tận mắt cuốn của ông Nguyễn Ngọc Hoà với những giải quyết từ các vấn đề sẽ được đưa ra. 

Chắc chắn rằng hai tác phẩm Quả Phụ Ngâm đã tạo nên cảm hứng trực tiếp cho những bản văn khóc chồng khóc vợ nổi tiếng trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 là Giọt Lệ Thu (1928) của nữ sĩ Tương Phố và Linh Phượng (1934) của Đông Hồ.  Sự kiện chết chồng chết vợ chỉ là những giọt nước tràn ly để những cảm xúc được thành văn.

Và Tương Phố cùng Đông Hồ sở dĩ được nhiều người biết là vì bài của các vị ấy được đăng bài trên báo Nam Phong, hai ông Nguyễn Thúc Khiêm và Nguyễn Ngọc Hòa không được ai nhắc tới sau thời gian xuất bản sách – dầu ông Nguyễn Thúc Khiêm tái bản tác phẩm mình ít nhứt là tới lần thứ năm. Ảnh hưởng của báo Nam Phong thêm một lần nữa chứng minh sức mạnh của nó. Kinh khủng.

Bài văn thống thiết, nói  lên nhiều điều bi thương cũng như cuộc sống dật dờ, muốn chết mà không thể chết của người cô phụ, đáng được phổ biến và khảo sát tường tận.

Ghi chú: Bản văn dùng những từ ngữ rặc ròng miền Bắc những năm đầu của thế kỷ 20 nay đã mất thế đứng và nhiều khi lạ lẫm với lớp trẻ ngày nay, thỉnh thoảng chúng tôi chú thích mà không sửa lại.

(NVS. Victorville, CA 31, Jan, 2021)

Khói chiều tỏa sương thu lạnh ngắt

Gió heo may hiu hắt dật dờ

Trông ra non nước mịt mờ

Trước lầu sương phủ thẫn thờ chiếc thân

Tơ duyên rứt nợ nần đeo đẳng

Cảnh cô đơn nỗi đắng niềm cay

Chàng về quán nước làng mây

Để em vò võ tháng ngày nhớ thương

Vóc mai gầy, tuyết sương như ghẹo

Tấm can tràng khô héo vì ai

Thơ ngây nhớ lại những ngày

Nhụy vàng hoa thắm tặng người tình trung

Lời ước hẹn biển đông tát cạn

Trên đường đời gió cát xông pha

Khi buổi sớm lúc giăng

Như chim liền cánh, như hoa liền cành

Mảnh vui độ đầu xanh tuổi trẻ

Nào ngờ điều dâu bể đa đoan

Nào ngờ trâm gẫy gương tan

Đàn đương lựa phiếm giây loan lại trùng,

Thương thân thế tơ lòng dường dứt

Ngán tình duyên sầu chất nên non

Đắng cay như ngậm bồ hòn

Biệt ly đâu biết rằng cơn cớ này

Trăm năm chẳng vẹn ngày đầu bạc

Muôn kiếp còn ghi tạc ái ân

Chàng đi xa lánh cõi trần

Việc đời chút gánh nợ nần cho nhau

Nhớ lại buổi bắc cầu Ô thước;

Giải Ngân giang giòng nước còn tăm,

Cùng nhau tính cuộc trăm năm

Đèn khuya chung, bóng trăng rằm sánh vai.

Nào lúc dạo hiên mai hóng gió,

Nào khi xem liễu rủ bên hồ

Chàng buồn em cũng ngẩn ngơ

Chàng vui em cũng cười đùa vui chung.

Nào lúc đốt đèn trong đêm vắng

Đem lời vàng sốt sắng khuyên nhau

Xiết bao ý hợp tâm đầu

Gương mình soi tỏ mặt nhau bấy giờ.

Có lúc đọc câu thơ vịnh nguyệt

Miệng em ngâm chàng viết nên tờ

Chàng buồn vẻ mặt thẩn thờ

Nhìn em em những ngẩn ngơ vì tình

Có lúc truyện tâm tình trên gối

Đem nỗi lòng tỏ rãi cùng nhau

Có khi trong lúc đêm thâu

Khuyên chàng học tập để sau giúp đời

Có lúc giở cuộc chơi tao nhã

Lựa ngón đàn thong thả nắn cung

Chàng đàn em hát não nùng

Tơ lòng hòa với tơ đồng sôn sao

Cuộc đời qua xiết bao vui thú

Nào ngờ đâu lại có ngày nay

Lẻ đàn chiếc nhạn trông mây

Chàng ơi! Thấu nỗi nước này hay không

Duyên tơ tóc những mong bền chặt

Trời xanh kia nỡ cắt làm đôi

Giữa đường đứt gánh than ôi!

Chút thân góa bụa ngậm ngùi sương khuê

Đứt ruột tầm tơ chia trăm mối

Sầu biệt ly lắm nỗi đau lòng

Ngoài hiên bảng lảng thu phong

Càng như dục khách cô phòng ưu tư

Biết nhau buổi thu sơ năm nọ

Biết nhau này xuân một năm qua

Chàng từ cưỡi hạc chơi xa

Thân em ủ rũ như hoa cuối mùa

Hoa rãi nắng chiều thu đã héo

Theo lá vàng hiểm nẻo lìa cây

Hẹn chàng đến kiếp sau này

Đừng làm hoa lá, làm mây lưng trời

Mây lưng trời, lửng lơ theo gió

Có hợp tan chẳng có phân ly

Hợp tan, tan hợp có kỳ

Còn hơn cái kiếp người kia ở đời

Chàng đã thấy kiếp người ngắn ngủi

Một năm đi là đuổi xuân về

Sáu mươi còn chẳng ra gì

Huống hồ nửa kiếp đã lìa thế gian

Kìa chiếc nhan lạc đàn khóc thảm

Buổi trời đông mây ám sương mờ

Thân em lẻ bạn bây giờ

Khác chi nhạn đó bơ vơ tìm đàn

Lạnh lùng chốn phòng loan bóng chếch,

Cảnh cô đơn tịch mịch ái hoài,

Trước thềm khóm liễu hàng mai.

Sương sa như khóc thương người lẻ loi

Bên kính thiếp người soi mệnh bạc

Làn tóc mây phờ phạc gió đưa

Đầu xanh duyên đứt đường tơ

Xót thân lệ thảm xuân mờ nước gương

Kìa như khách sông Tương thủa nọ

Kẻ đầu sông kẻ chỗ cuối sông

Thương nhau uống nước cùng giòng

Dù xa nhau vẫn ở trong cõi đời.

Chàng với thiếp khác người sông ấy

Từ chàng đi không thấy trở về

Suối vàng thế giới bên kia

Quá vui mộng cảnh chàng lìa nhân gian

Canh khuya lúc bàn hoàn tỉnh giấc

Nỗi niềm riêng thắc mắc nào ai

Ngoài hiên hiu hắt gió vàng

Gió như khua động can tràng đau thương

Trạnh nhớ lúc chung giường ân ái

Lời nhỏ to ôn lại niềm xưa

Chẳng qua là một giấc mơ

Mà người năm ngoái bây giờ còn đâu?

Nhớ chàng nhỏ giòng châu hoen gối

Mộng xưa còn theo giõi hồn em

Ước gì hóa được ra chim

Bay lên trời thẳm đi tìm phu quân

Lẽ huyền bí khôn phân hư thực

Thử nghiệm khi thức giấc mà coi

Có khi thấy bóng chàng ngồi

Âm dung phảng phất ở nơi dương trần

Hay số kiếp nợ nần từ trước

Mà duyên sau mây trước lững lờ

Sum vầy gọn một giấc mơ

Ba năm phu phụ một giờ âm dương

Chàng vui thú cầu sương điếm cỏ

Mảnh hồn tàn biết có hay chăng?

Để em than thở đãi đằng

Cho chàng ở dưới suối vàng được hay

Nay cõi suối đường mây rẽ lối

Khó đem ngày mà nối vào đêm

Kiếp người là kiếp ươn hèn.

Phải vâng số mệnh há nên trách trời!

Song riêng ngán cảnh đôi ta ấy

Ngày vui kia chưa mấy đã tàn

Kể từ thiếp bén duyên chàng

Vinh hoa chưa thấy, tân toan đã nhiều

Lúc canh khuya tầu tiêu gió lật

Tâm hồn trong phảng phất chiêm bao

Nhớ chàng tấc dạ xôn xao.

Toan bề ấp mận ôm đào như xưa

Khi chợt tỉnh giấc mơ vô giá

Mắt mở bừng tấc dạ bâng khuâng

Nghĩ thôi lòng lại ngại ngùng

Ngại cho kiếp sống không chồng lẻ loi

Trải ngày tháng sầu thôi lại tủi

Than cùng ai dằn dỗi cùng ai

Đang buông một tiếng thở dài

Chàng ơi ở chốn tuyền đài biết chăng?

Phòng hương lạnh vắng chàng một bóng,

Thôi từ đây biết ngóng trông ai.

Cõi trần vắng có một người,

Trông ra nước nước đất trời vắng teo.

Kiếp bạc mệnh sống theo nước mắt.

Hồ lệ đầy sống ắt còn lâu,

Bao giờ khóc ráo lệ sầu,

Bao giờ tóc trắng điểm đầu mới thôi,

Buồn nghĩ đến nỗi đời mà ngán.

Cảnh riêng mình lẻ bạn đau lòng.

Còn duyên gì nữa mà mong.

Đàn kia giây đứt chí hòng nối thêm?

Quyết thủ tiết một niềm khăn khắn,

Tình thiết tha như gắn keo sơn.

Trăm năm chút đá đỉnh non.

Lòng băng lọ ngọc chí mòn được đâu,

Dù đến buổi mái đầu sương nhuộm

Tấc lòng son chẳng nhuốm bạc đen,

Mặc đời dè bỉu ghét ghen.

Quyết không bợn thói nhỏ nhen thế thường

Đã lắm kẻ muốn vương tơ thắm,

Đã lắm người muốn ngắm đào phai,

Lòng này đâu có như ai.

Đời nhầm em chỉ mỉm cười cho qua

Dù tiền bạc hay là quyền thế,

Nếu không tình ai dễ yêu ai,

Khách tình đã khuất đi rồi.

Như thân đã xẻ làm đôi còn gì

Cơ tạo hóa vận thì bí mật

Mới lửa thiêng còn chất trong lòng.

Theo duyên ân ái đèo bòng.

Lòng nào mà chẳng mơ mòng phượng loan?

Song đã chótđoạn tràng” nặng nợ,

Tuổi đầu xanh dang dở chút duyên,

Cầm như ván đã đóng thuyền,

Kiên trinh là phận thuyền quyên ở đời.

Dám bắt chước thói đời thay đổi,

Đứt giây dàn lại nối về sau.

Nợ tình chẳng giả cho nhau,

Còn chi là cái nghĩa sâu của người,

Thiếp quyết giữ trọn đời ở vậy,

Tạ lòng chàng từ bấy đến nay.

Tình sâu ân nặng nghĩa giầy,

Há rằng khuất mặt mà thay đổi lòng.

Duyên bèo nước đã không chọn vẹn,

Nợ gối chăn xin hẹn kiếp sau.

Cuộc đời bãi biển nương dâu,

Khối tình ta giữ với nhau cho bền.

Dù sau có ra miền tục lụy,

Mảnh gương kia nước thủy bao mờ.

Chút tình trong trắng ngây thơ,

Cam bề thủ tiết để thờ phu quân.

Nay xa cách âm dương đôi ngả,

Em khóc chàng lệ đã nhường khô.

Ngụ lòng lập một bàn thờ.

Đốt hương kể nỗi niềm xưa với chàng.

Tuy theo lệ ngày tang đã mãn,

Nhưng tình ta vô hạn thiết tha.

Mặc cho ngày tháng trôi qua,

Lòng này mượn bóng hằng nga soi cùng.

Trải những buổi sương đông nắng hạ

Lấy hoa tươi nước lã kính dâng

Gọi là trọn đạo luân thường

Dù mà lễ bạc mà tâm chí thành

Chàng ở chốn u minh có biết

Cõi lòng em bi thiết bấy lâu

Trông ra bể rộng sông sâu

Ai người lấp thảm quạt sầu cho đây

Trông lên trời làn mây tỏa trắng

Ngắm nơi xa đồng vắng mênh-mông

Nước mây cây núi trập-trùng

Em buồn cảnh cũng như lòng em đây

Cảnh ủ-rũ lầu tây ác lặn

Dạ bồi hồi ngày tháng nhớ thương

Từ đây gánh nặng đường-trường

Ngày đêm một nén tam hương khấn cầu

Ngày tháng tựa bóng câu qua cửa

Nhưng nỗi buồn biết thủa nào nguôi

Từ chàng vắng mặt khuất nhời

Gia-đường quạnh quẽ não người chiếc thân

Trên tuổi-tác nhà-huyên buồn-bã

Thường tuông châu tầm tã thở-than

Ngùi hương chốn-quế sân-lan

Bấy lâu thân-thể kiếm ăn võ-vàng

Em săn sóc đảm đang mọi việc

Cảnh gia đình thu xếp đã xong

Trên là từ-mẫu an lòng

Trong ngoài họ-mạc đều cùng ngợi khen

Việc buôn-bán đua-chen chẳng nản

Đã được lòng phường-bạn mến yêu

Gặp may mắn đủ trăm chiều

Bạc tiền nay cũng được nhiều hơn xưa

Ơn tổ ấm phúc dù được hưởng

Lại nhớ ngày phu-sướng phụ-tòng

Nhớ ngày hoa chúc động phòng

Nhớ ngày chàng-thiếp rãi-lòng yêu-thương

Nhớ ngày hãy chân-nông túng thiếu

Cảnh mẹ hiền con hiếu làm vui

Tạm vay đắp-đổi lần-hồi

Gian-lao tân khổ đủ đôi vợ chồng

Nay phú-quý không cùng chung hưởng

Dẫu đỉnh chung vui sướng mà chi

Đau lòng tử-biệt sinh-ly

Vui này dễ lấp buồn kia được nào

Ngày vắng vẻ tâm-bào héo-hắt

Đêm lạnh-lùng nước mắt thấm xa

Đôi phen ủ-rột nét hoa

Đôi phen muốn thác đi mà tìm nhau

Nhưng chữ hiếu, tính sao cho vẹn

Nên em đành dốc chén chua cay

Để đền ơn nặng nghĩa dầy

Thần-hôn định-tỉnh em thay cho chàng

Thôi duyên kiếp dở-dang đôi lứa

Than mà chi khóc nữa mà chi

Càng như gợi mối sầu bi

Trăm năm thôi còn có gì mà mong

Chàng chăng hỡi thấu lòng cho thiếp,

Xin vì chàng giữ tiết dám sai,

Ôm cầm chẳng quản thuyền ai

Dù cho vật đổi sao giời quản chi.

                Chung

Image may contain: 1 person

Share this post