Đà Lạt

Đà Lạt

Đà Lạt là công của Bác Sĩ Yersin nhưng thành phố nhỏ này
luôn được đặt ở một vị trí quan trọng trong chiến lược
phát triển quốc gia cho dù thời thế đã vần chuyển bao lần.
Chính quyền thời Pháp thuộc từng xác định mảnh đất cao
nguyên nhỏ bé này là thủ phủ Đông Dương và ra sức quy
hoạch, xây dựng. Cựu hoàng Bảo Đại có một thời gian
ngắn “làm chủ” vùng đất này và biến nó thành “đất của
vua”. Ai muốn đặt chân đến lãnh thổ này (Đà Lạt) phải xin
phép Nha Công An Hoàng triều cương thổ thuộc Văn
phòng Quốc trưởng ở Hà Nội và Sài Gòn
“Đất của vua”
Cựu hoàng Bảo Đại được Pháp đưa về nước năm 1949,
cho lập chính phủ mới và làm quốc trưởng “Quốc gia Việt
Nam”. Một năm sau, ông ra dụ số 6/QT/TG, lập Hoàng
triều cương thổ đặt dưới quyền quản trị của khâm mạng
(Nguyễn Đệ nhận chức vụ ấy) nhưng mọi quyết định đều
do Khâm sứ Trung kỳ chuẩn phê.
Dụ này cũng xác định Đà Lạt là thủ phủ của Hoàng triều
cương thổ và cao nguyên miền Nam. Mấy tháng sau, Bảo
Đại bổ nhiệm đại tá Didelot làm đại diện cho quốc trưởng
tại các tỉnh sơn cước Tây Nguyên: Đà Lạt, Buôn Ma
Thuột, Đắk Lắk, Kon Tum, Pleiku, Lâm Viên, Đồng Nai
Thượng và gọi là “Hoàng triều cương thổ”, tức đất của
nhà vua. Như vậy, Hoàng triều cương thổ trải dài trên
khắp các tỉnh Tây Nguyên.
Ngày 24/3/1955, đại diện quốc trưởng Bảo Đại đã đọc
tuyên bố chấm dứt chế độ “Hoàng triều cương thổ” tại
buổi lễ tổ chức trước Tòa hành chánh Kon Tum, với sự
hiện diện của hàng ngàn đồng bào Thượng (dân tộc thiểu
số). Như vậy, Hoàng triều cương thổ vỏn vẹn chỉ tồn tại
có 4 năm 11 tháng.
Đến Đà Lạt phải có “visa”
Chúng tôi tìm gặp ông Nguyễn Hữu Tranh, nguyên cán bộ
Sở Khoa học kỹ thuật Lâm Đồng. Ông Tranh là người đã
sống qua thời “Hoàng triều cương thổ” và có hơn 30 năm
tổng hợp tư liệu và nghiên cứu về Đà Lạt.
Khi hỏi đến thời kỳ Hoàng triều cương thổ, ông hào hứng
kể : “Năm 1952, lúc ấy tôi mới 13 tuổi đã lên Đà Lạt đi
học. Thời đó học sinh giỏi sẽ được nhà trường giới thiệu
đưa lên Dinh Bảo Đại dự lễ vạn thọ của cựu hoàng và
nhận quà do Bảo Đại tận tay trao”.
Theo ông, cuộc sống ngày đó ở Đà Lạt rất bình yên. Ai
muốn đặt chân đến lãnh thổ này phải xin phép Nha công
an Hoàng triều cương thổ thuộc Văn phòng Quốc trưởng
ở Hà Nội và Sài Gòn.
Thời Pháp thuộc thì phải có giấy khám sức khỏe, phải có
bảo lãnh. Thời Hoàng triều cương thổ không cần giấy
khám sức khỏe, nhưng bắt buộc phải có người ở Đà Lạt
bảo lãnh và phải có công ăn việc làm mới cho nhập cư.
Nếu người được bảo lãnh mà phạm pháp thì chính quyền
bắt ngay người bảo lãnh.
“Luật pháp nước Nam thời đó có nhiều thứ để bàn nhưng
luật lệ ở Đà Lạt có nhiều điểm riêng biệt và nghiêm lắm
nên tệ nạn trộm cắp, cướp giật rất khó xảy ra. Ngoài
đường người ăn xin, giang hồ đầu trộm đuôi cướp không
có.
Cờ bạc, rượu chè say xỉn công khai không xảy ra. Đường
sá thì sạch sẽ. Chẳng hạn như chợ Đà Lạt (nay là khu
Hòa Bình) thì khoảng 4 giờ chiều mọi người buôn bán đã
xịt nước xung quanh rửa chợ sạch bong” – ông Tranh kể.
Nhà lề cửa lối
Chúng tôi hỏi ông Tranh : “Chuyện xây nhà, lấn đất ra sao
?”, ông cười bảo: “Nhà cửa phải lề lối nghiêm túc, mà
muốn xây nhà khó lắm. Thông thường những năm đó chỉ
có thầu khoán đứng ra xin phép, xây dựng nhà cửa rồi
bán lại. Thời thuộc Pháp, nhà cửa phải theo mẫu kiến
trúc.
Thời Hoàng triều cương thổ của quốc trưởng Bảo Đại, các
thầu khoán xây nhà theo mẫu quy định, giống nhau trên
từng con đường đã được xem xét. Chẳng hạn đường Duy
Tân (nay là 3/2) chỉ có nhà 3 tầng liền nhau, đường Phan
Đình Phùng chỉ có 2 tầng, đường Võ Tánh (nay là Bùi Thị
Xuân) hai bên là nhà gỗ.
Dọc theo đường Hai Bà Trưng là khu cư xá của các công
sở ở Đà Lạt. Tất cả nhà dân thường làm một kiểu giống
nhau, chỉ có một số con đường như Trần Hưng Đạo,
Yersin, Trần Bình Trọng, Lê Hồng Phong bấy giờ… là mỗi
nhà mỗi kiểu.
Nhà dân cũng phải làm theo mẫu của ban kiến thiết lập ra.
Ngay cả làm hàng rào, màu sơn hàng rào cũng phải được
chính quyền cho phép”.
Ông Nguyễn Văn Kỳ (91 tuổi, ở đường Lê Hồng Phong,
TP Đà Lạt) là công chức làm việc cho quốc trưởng Bảo
Đại trong việc đánh morse (truyền điện tín). Ông kể thời
kỳ này, người Việt từ miền xuôi lên đây lập nghiệp rất khó
khăn vì Hoàng triều cương thổ chú trọng đến việc phát
triển đồng bào dân tộc và cư dân người Kinh hiện hữu.
Cũng như thời kỳ Pháp thuộc, ở Đà Lạt và các vùng trong
Hoàng triều cương thổ khi đốn cây, xây dựng nhà đều
phải được chính quyền cấp phép, không ai được tự tiện
chặt phá rừng, kể cả cây hoa trồng ven đường.
Sau khi giải tán Hoàng triều cương thổ, chế độ Ngô Đình
Diệm cho phép người Kinh lên Tây Nguyên sinh sống làm
ăn tự do và bãi bỏ nhiều quy định có tính đặc thù khiến
trật tự được xây dựng từ thời Pháp thuộc cho đến Hoàng
triều cương thổ bị phá bỏ mau chóng.
Giữ những gì còn lại
Giữa năm 2014, Thủ tướng đã phê duyệt “Điều chỉnh quy
hoạch chung TP Đà Lạt đến năm 2030 và tầm nhìn đến
năm 2050”. Theo đó, Đà Lạt tương lai sẽ có diện tích gấp
10 lần hiện tại. Quy hoạch này xác định những vùng đất
tương đồng với Đà Lạt về mặt thổ nhưỡng, khí hậu, điều
kiện phát triển kinh tế để mở rộng môi trường đầu tư cho
Đà Lạt và vùng phụ cận; đồng thời tạo nên những đô thị
vệ tinh hỗ trợ cho sự phát triển của Đà Lạt, bảo vệ Đà Lạt
hiện hữu theo hướng thành phố di sản, thành phố du lịch
xanh.
Đồ án do ThS.KTS Thierry Huau và nhóm chuyên gia quy
hoạch tại Pháp thực hiện với sự phản biện của các cơ
quan chuyên môn quy hoạch trong nước. Trong lần trao
đổi với chúng tôi, ông Thierry Huau cũng nhấn mạnh về
việc hình thành trục di sản tại Đà Lạt hiện hữu và tương
lai để giữ được Đà Lạt – những gì còn lạ

Share this post