Hội chứng bong bóng Trung Quốc – Internet

Hội chứng bong bóng Trung Quốc – Internet

Theo ước tính của Viện Nghiên Cứu Toàn Cầu McKinsey & Co, tính đến giữa năm 2014 tổng nợ của Trung Quốc lên tới 28.000 tỷ USD. Với triển vọng ảm đạm của kinh tế Trung Quốc trong trung hạn, dường như những nỗi lo ngại mà trước đó được dự báo đang dần trở thành hiện thực.

Khoản nợ 28.000 tỷ USD bao gồm nợ chính quyền, ngân hàng, doanh nghiệp và hộ gia đình. Con số này tương đương với 282% GDP hàng năm. Đây thực sự là quả bom hẹn giờ đối với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Tín dụng dễ dãi

Báo cáo của McKinsey cho biết mức nợ của Trung Quốc cao hơn rất nhiều so với các nước đang phát triển, thậm chí cao hơn một số nước đã phát triển như Úc Đại Lợi, Hoa Kỳ, Đức và Gia Nã Đại. Đáng chú ý, mức tăng nợ của Trung Quốc chiếm hơn 1/3 mức tăng nợ của thế giới. Tính từ năm 2007 đến giữa năm 2014, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã thêm vào 20.800 tỷ USD nợ trong tổng số 57.000 tỷ USD nợ tăng thêm trên toàn thế giới trong cùng giai đoạn.

Có 3 lý do chính dẫn đến khối nợ khổng lồ của Trung Quốc hiện nay: Tín dụng ngày một rẻ; chính quyền địa phương đua nhau làm kinh tế; hoạt động ngân hàng ngầm ngoài tầm kiểm soát. Báo cáo của McKinsey cho biết nợ doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng mạnh lên mức 125% GDP, cao nhất thế giới. Phần lớn nhất của các khoản nợ này là nợ của các tập đoàn phi tài chính, gồm các nhà phát triển bất động sản.

Một nghiên cứu khác của hãng đánh giá tín nhiệm Standard and Poor’s (S&P) cho kết quả đáng ngại hơn: Nợ doanh nghiệp ở Trung Quốc hiện lên đến 16.000 tỷ USD, tương đương 160% GDP, gấp đôi tổng nợ doanh nghiệp ở Hoa Kỳ. S&P còn dự báo trong 5 năm tới gánh nợ này sẽ tăng thêm 77%, lên đến 28.800 tỷ USD!

Tuy nhiên, thay vì siết chặt tín dụng để giảm hoạt động vay mượn của khối doanh nghiệp, Bắc Kinh lại lo lắng hơn trước nguy cơ “hạ cánh cứng” do kinh tế tăng trưởng chậm lại. Từ tháng 11/2014 đến nay, Ngân Hàng Nhân Dân Trung Quốc đã hạ lãi suất nhiều lần, đồng thời hạ tỷ lệ dự trữ bắt buộc và bỏ trần tín dụng. Hậu quả, trong tháng 6 vừa qua, các ngân hàng đã cho vay 1.280 tỷ NDT (209 tỷ USD).

Dòng tiền ngày một rẻ càng tạo điều kiện cho nợ doanh nghiệp tăng cao. Đáng ngại là phần lớn dòng tín dụng rẻ này dùng để tiếp vốn cho các doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả. Năm 2013, tờ International Business Times lưu ý ngành công nghiệp thép nặng nợ của Trung Quốc đang trên bờ vực phá sản.

Tháng 12/2014, một công ty than lớn của Trung Quốc là tập đoàn Liansheng Resources đã phải tuyên bố phá sản với 5 tỷ USD nợ. Hãng nghiên cứu Business Wisdom của Trung Quốc cảnh cáo sắp có làn sóng vỡ nợ ở 10 ngành công nghiệp Trung Quốc: (1) Đóng tàu; (2) sắt thép; (3) đèn LED; (4) nội thất; (5) bất động sản; (6) vận tải biển; (7) tín chấp và các định chế tài chính; (8) quản lý tài chính; (9) vốn tư nhân và (10) mua theo nhóm.

Núi nợ địa phương

Trong báo cáo thường niên năm 2013, Ngân Hàng Qilu Bank ở Sơn Đông đã thông báo cho các nhà đầu tư về việc Công Ty Xây Dựng Đô Thị Và Phát Triển Toàn Diện của quận Licheng, thành phố Tế Nam đã vỡ nợ đối với một khoản vay của ngân hàng. Khoản vay bao gồm 5,7 triệu USD gốc và 1 triệu USD lãi suất. Sự kiện này cho thấy sự phát triển nợ địa phương ở Trung Quốc đã lên đến mức đáng lo ngại và bắt đầu gây hậu quả.

Bên cạnh đó, dù khoản vay này khá nhỏ, việc tiết lộ vụ vỡ nợ cũng cảnh báo tính chất phức tạp của các công cụ tài chính chính quyền địa phương (LGFV). LGFV là xương sống của các chính quyền địa phương trong việc phát triển hạ tầng khắp Trung Quốc. Công cụ này được các chính quyền địa phương ưa thích như một phương tiện kích thích tài chính bổ sung, kể từ khi chính quyền địa phương bị cấm vay trực tiếp trên các thị trường tài chính.

Trong khi có nhiều loại công cụ tài chính cấu trúc khác nhau, IMF cho biết các chính quyền địa phương thường cung cấp cho các LGFV tiền mặt, quyền sử dụng đất, tài sản hiện có như cầu đường, và các khoản thu đối với trái phiếu chính phủ. Một khi đáp ứng yêu cầu về vốn, các chính quyền sẽ dùng LGFV để huy động vốn trên thị trường chứng khoán và trái phiếu, hoặc vay trực tiếp từ ngân hàng.

Những khoản tiền này sau đó được sử dụng trên một loạt dự án công trình công cộng. Tính đến cuối năm ngoái, tổng nợ của các LGFV vào khoảng 3.900 tỷ USD, tương đương 41,9% GDP và hơn một nửa tổng nợ chính phủ. Để so sánh, các nhà đầu tư nắm khoảng 3.700 tỷ USD nợ chính quyền địa phương Hoa Kỳ.

Bóng ma ngân hàng ngầm

Tháng 12/2009, một vụ án làm chấn động công luận Trung Quốc và dấy lên hồi chuông báo động về hoạt động ngân hàng ngầm. Lúc đó, một tòa án ở Trung Quốc tuyên án tử hình đối với nữ doanh nhân Ngô Anh (28 tuổi), người phụ nữ giàu thứ 6 Trung Quốc đại lục với biệt danh “Chị Gái Giàu Có”, vì huy động 55,7 triệu USD từ nhà đầu tư rồi quịt nợ.

Tội của bà Ngô liên quan đến một hoạt động phổ biến tại Trung Quốc: Huy động tiền từ dân chúng với lời hứa sẽ trả lãi suất cao hơn nhiều so với hệ thống ngân hàng thương mại. Hoạt động bên ngoài hệ thống ngân hàng và sự quản lý của chính phủ, mạng lưới cho vay không chính thức, được biết như hệ thống ngân hàng ngầm ở Trung Quốc ước tính lên đến 1.300 tỷ USD.

Tháng 7/2014, Ngân Hàng Qilu Bank lần đầu tiên tiết lộ một cuộc vỡ nợ của một công cụ đầu tư tài chính thuộc chính quyền địa phương Trung Quốc.

Một trong những lý do khiến hệ thống ngân hàng ngầm ở Trung Quốc phá triển là ngành ngân hàng Trung Quốc bị chính trị hóa rất cao. Theo đó, trong nhiều năm trời, các ngân hàng nhà nước Trung Quốc bị hạn chế cấp tín dụng cho lĩnh vực tư. Thay vào đó, họ được khuyến khích cho các công ty nhà nước vay, dù lãi suất thấp và ít có khả năng được hoàn trả.

Dù vậy, hoạt động cho vay đó được xem là an toàn chính trị, vì không có nhà ngân hàng nào bị đi tù vì gây nợ xấu với việc cho các công ty nhà nước vay, nhưng không có lợi về kinh tế. Ngược lại, cho lĩnh vực tư vay có nguy cơ chính trị cao nhưng lại lợi hơn về kinh tế (vì có thể áp đặt lãi suất cao hơn). Trong hệ thống ngân hàng như vậy, các công ty tư buộc phải tìm đến hệ thống ngân hàng đen để huy động vốn.

Cùng với sự bùng nổ 2 con số của kinh tế Trung Quốc nhiều năm trước, số lượng người thuộc tầng lớp trung lưu nước này đã tăng lên nhanh chóng. Tuy nhiên, tầng lớp này lại xây dựng giấc mơ tương…

Câu chuyện điển hình

Li Hongyan, kỹ sư máy lạnh 28 tuổi, là một trong số những người thuộc tầng lớp trung lưu mới xuất hiện ở Trung Quốc. Anh mang đầy đủ đặc điểm của họ: Nhiều tham vọng, liều lĩnh, bất chấp rủi ro, mạnh miệng và nằm ngoài tầm kiểm soát hay dự báo của chính quyền. Đã 5 tháng trôi qua kể từ khi Li đem hết tiền kiếm được trong nhiều năm để mua căn nhà đầu tiên của gia đình – căn hộ rộng 60m2 trong một tòa nhà đã bắt đầu xuống cấp.

Căn hộ này có giá cao không tưởng 519.000USD (11,2 tỷ VNĐ), tương đương lương làm việc trong 22 năm của anh, nhưng đó là con số tương đối thấp so với bình quân. Thống kê cho thấy tầng lớp trung lưu ở Bắc Kinh sẽ phải để dành tất cả thu nhập của mình trong 34 năm để mua đứt một căn hộ.

Trong khi đó ở Thượng Hải và Quảng Châu thời gian này là 29 và 27 năm, cao hơn nhiều so với các thành phố lớn khác trên thế giới. Để có được số tiền đó, Li đã phải vay ngân hàng với lãi suất 5,3%, tương đương 2.400USD/tháng. Lương của anh 2.000USD/tháng, nhưng rõ ràng chưa đủ để đóng lãi tiền vay mua nhà.

Vì vậy, anh phải cho thuê lại căn hộ với giá 940USD/tháng và dùng phần lớn tiền lương để trả tiền căn hộ mà mình chưa thể vào sinh sống. Anh và vợ phải sống đời sống khắc khổ, từ bỏ chuyện đi nhà hàng hay nghỉ mát. Theo tính toán của Li, nếu mọi chuyện suôn sẻ, vợ chồng anh có thể chuyển về căn hộ mới trong ít nhất 4 năm nữa. Cho đến khi đó, 2 vợ chồng phải sống trong một căn phòng nhỏ chỉ vừa đặt một chiếc giường đôi trong khu nhà ở tập thể của công ty, chia sẻ nhà bếp và phòng tắm với 10 người khác.

“Sẽ có vài năm khó khăn, nhưng tôi đã cân nhắc kỹ lưỡng và vẫn thấy rằng đây là một khoản đầu tư tốt cho tương lai. Tôi không lo lắng nhiều” – Li nói.

5 năm tăng 800%

Đây là giấc mơ về một cuộc sống an cư của những người thuộc tầng lớp trung lưu mới ở Trung Quốc – một làn sóng nổi lên theo xu hướng tăng giá bất động sản kể từ năm 2008, khi Bắc Kinh mở cửa thị trường cho vay thế chấp cho người dân bình thường trong một nỗ lực giúp nền kinh tế bớt phụ thuộc vào xuất khẩu giá rẻ, tăng tiêu dùng.

Các nhà phân tích tính ra rằng trong giai đoạn 2004-2007, lượng tiền đổ vào thị trường bất động sản Trung Quốc tăng từ 119,5 tỷ USD lên 147 tỷ USD. Nhưng trong giai đoạn 2007-2009, con số này cao hơn gấp nhiều lần, tăng đạt hơn 210 tỷ USD.

Luồng tiền nóng này khiến giá nhà đất bình quân ở Trung Quốc tăng gấp 10 lần trong vòng 8 năm. Năm 2002, giá căn hộ tại khu thương mại phố Đông, Thượng Hải có diện tích 120m2 chỉ ở mức 200.000NDT (30.920USD), đến năm 2011 lên tới 2-3 triệu NDT (309.200-463.800USD). Theo thống kê của chính phủ Trung Quốc vào năm 2011, so với thời điểm năm 2007, giá nhà bình quân ở Trung Quốc đã tăng 140%, riêng tại Bắc Kinh tăng đến 800%.

Cơn khủng hoảng trên thị trường chứng khoán (TTCK) Trung Quốc gần đây khiến nhiều người lo lắng, nhưng thật ra lượng tài sản người Trung Quốc đổ vào TTCK chẳng là gì nếu so với thị trường bất động sản. Thống kê cho biết chỉ khoảng 7% nhà đầu tư ở thành thị sở hữu chứng khoán và 1/2 trong số đó có tài khoản dưới 15.000USD. Ước tính người Trung Quốc chỉ đổ khoảng 15% tài sản vào TTCK.

Trong khi đó, có tới 74,7% tài sản của người dân đổ vào bất động sản, con số này cao hơn nhiều so với 27,9% của người Hoa Kỳ. Vì vậy, mức độ tích tụ bong bóng ở thị trường bất động sản Trung Quốc rất lớn và một khi quả bong bóng này nổ chắc chắn sẽ tạo cơn ác mộng.

Chỉ là vấn đề thời gian?

Lần đầu tiên trong nhiều năm, GDP Trung Quốc không tăng ở mức 2 con số. Các nhà phân tích cho rằng chính thị trường bất động sản phát triển quá nóng đang kéo giảm cả nền kinh tế. Trong 4 tháng đầu năm 2014, doanh số bán nhà đã giảm gần 7% so với cùng kỳ năm trước; diện tích sàn xây dựng mới giảm hơn 22%. Một nghiên cứu năm 2014 của Đại Học Kinh Tế – Tài Chính Tây Bắc (Trung Quốc) cho biết ở các khu vực thành thị của Trung Quốc, cứ 5 căn nhà có 1 căn bỏ hoang.

Tỷ lệ trống của những căn nhà đã bán tại khu vực đô thị là 22,4% vào năm 2013, tương đương 49 triệu gia đình, tăng từ 20,6% trong năm 2011. Nghiên cứu cũng cho biết tính đến tháng 8-2013, số nợ vay thế chấp bằng nhà trống ở Trung Quốc đạt 4.200 tỷ NDT (674,33 tỷ USD). Đặc biệt có tới 15% nhà ở xây trong 5 năm qua hiện bỏ trống, tương đương 10,2 triệu căn.

Giá nhà đất Bắc Kinh tăng tới 800% chỉ trong vòng 5 năm.

Nhà trống, hay nhà xây không có người ở, là căn bệnh phổ biến của thị trường bất động sản Trung Quốc. Từ lâu, trên mạng Trung Quốc đã lan truyền “lý thuyết kinh doanh” của các nhà phát triển bất động sản: “Thí dụ, một nhà đầu tư sẽ vay 500 triệu Nhân Dân Tệ của ngân hàng và chỉ dùng 200 triệu Nhân Dân Tệ để đầu tư dự án, 300 triệu còn lại bỏ túi. Vì vậy, nếu có bán được nhà hay không cũng không thành vấn đề.

Sau khi xây nhà xong, họ sẽ tham gia đầu cơ cho đến khi những căn nhà được đẩy giá lên 1 tỷ Nhân Dân Tệ, rồi tặng vài căn đẹp nhất cho các quan chức. Một khi những công bộc này có trong tay những căn nhà, họ sẽ làm mọi thứ có thể để giữ giá nhà khỏi bị sụt, bởi nếu giá giảm, tài sản của họ cũng mất theo. Nhà đầu tư cũng không lo chuyện trả tiền ngân hàng.

Họ sẽ sử dụng căn nhà 1 tỷ Nhân Dân Tệ để làm tài sản thế chấp, rồi tiếp tục vay để phát triển một dự án mới. Nếu chẳng may thị trường sụp đổ, họ chỉ cần tuyên bố phá sản và giao những căn nhà cho chính phủ giải quyết. Dù sao thì tất cả tiền bạc của họ đã nằm trong các tài khoản ngân hàng nước ngoài”.

Lý thuyết kinh doanh đó có lẽ là nền tảng để tạo ra nhiều khu đô thị ma, thậm chí thành phố ma ở Trung Quốc, trong đó được nhiều người biết tới nhất là thành phố Ordos, ở Nội Mông. Thành phố này được xây dựng trên phần đất nông nghiệp chuyển đổi để đón đầu ngành khai thác than đá bùng nổ. Tuy nhiên, thành phố này nay hầu như không có người ở. Và các công ty đầu tư vào thành phố này đang đứng trên bờ vực vỡ nợ.

Như tập đoàn đầu tư Huayan, chủ đầu tư của rất nhiều dự án xây dựng tại Ordos, đang phải đối mặt với nguy cơ vỡ nợ liên quan đến lượng trái phiếu trị giá 1,2 tỷ Nhân Dân Tệ (194 triệu USD) nếu các nhà đầu tư không đồng ý gia hạn thêm thời gian trả nợ vào tháng 12 tới.

Share this post