Ngôn Ngữ Xưng Hô Của Người Việt – Cao Thoại Châu

Ngôn Ngữ Xưng Hô Của Người Việt – Cao Thoại Châu

Xưng sao hô vậy, hô thế nào nghe xưng liền thế ấy !

Để xưng hô với nhau, dù quan hệ giữa ngôi thứ nhất (xưng) với ngôi thứ hai (hô) như thế nào (cha / con; vợ/ chồng; anh/ em v.v…) thì tiếng Anh hoặc tiếng Pháp – hai ngôn ngữ thông dụng nhất thế giới – cũng chỉ có I- you; je-tu (hoặc vous nếu là số nhiều) mà dịch thật sát nghĩa như vẫn thường dịch có thể là… mày-tao!

Ngôn ngữ xưng hô là mảng phong phú nhất mà cũng phức tạp nhất trong tiếng Việt. Khi xưng hô, phải tùy theo mối quan hệ giữa ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai mà chọn từ thích hợp. Con xưng hô với cha mà “Bố, cho ta (tao, tớ, mình, tiểu đệ v.v…) cái này” thì… hơi bị mất dạy!

 Nghe người Tây nói với nhau khó phân biệt ngôi thứ của họ, nhưng khi nghe người Việt nói: "Anh vào cho mẹ bảo" thì hiểu liền ai đang nói với ai, tiếng Việt có cái thú vị như thế. Không chỉ phải bảo đảm ngôi thứ mà còn phải biết tuổi tác già/ trẻ khi xưng hô, với người dưng khác họ nhưng cao tuổi hơn thì xưng hô là chú - cháu; cụ - con; mệ - con; cô - cháu v.v...

Tiếng Việt có cả một container cho xưng hô giữa vợ chồng. Mới biết nhau nhiều khi xưng hô chị – tôi hay anh – em, tôi- cô nhưng khi đã nhá đèn và được nhá lại thì qua điện thoại đã có thể một nửa, “hào phóng” một tí đã có ba phần tư (của anh hay của em). Nhớ ngày còn đi học Trung học, trong các lớp hỗn hợp nam nữ, học sinh thường ít dám gọi đích danh nhau. Gọi bằng anh, chị thì ngại chê già, khách sáo; gọi tên lại có vẻ cầu thân. Tiến thối lưỡng nan đành… nói trổng.“Làm ơn tránh qua dùm một chút đi. Cám ơn”. Hoặc “Nói có vậy mà cũng giận, khó quá.’’.Muốn gợi chuyện làm quen cũng thường ấp úng hay “ lửng lơ con cá vàng”: “Hôm qua thấy …đi chợ, muốn chào mà thấy… như muốn làm lơ nên thôi”. Ăn tiền ở những cái lửng lơ đó đó!

 Ở nông thôn, vợ chồng người Việt xưng hô với nhau mới thật là tuyệt nhất thế giới, mới thật là một nửa của nhau: Mình - tôi, nhà - tôi. Không tuyệt sao được khi mình chính là cái thân cha mẹ cho tôi? Đúng là mình với ta tuy hai mà một, ngôi thứ nhất như hoá thân nhập vào ngôi thứ hai. Thời tam đại đồng đường ở nông thôn, vui thì có vui nhưng… khổ cho những cặp vợ chồng thuộc thế hệ thứ ba (hoặc tư). Sống chung nhà với ông bà (chưa già bao nhiêu), cha mẹ (còn có thể sinh thằng út), căn nhà lại chỉ rộng hơn căn hộ tập thể thời bao cấp, những cặp vợ chồng thế hệ thứ ba đã quen xưng hô theo gia phong (nghiêm cũng không thua quốc pháp), chẳng dám anh - em hoặc khỉ con đanh đá, một nửa, cục cưng, cho nên bao nhiêu tình tứ đành cứ "ém" trong lòng. Một bữa anh chồng ra ruộng cày, trưa cô vợ mang cơm ra, đứng trên bờ gọi ngọt như mía lùi tạo thành mẩu đối thoại sau: Ai ơi ai lên mà ăn, trưa rồi/ Ai ơi, ai gọi ai đấy?/ Gọi ai chứ còn gọi ai nữa, nỡm!/ Cơm ai nấu ngon lắm hử?/ Ai nấu làm sao ngon bằng ai được”.

  Mấy anh Tây biết nhiều ngoại ngữ đã tròn xoe đôi mắt chào thua ngôn ngữ của người Việt! Họ còn chưa biết, với người Việt, xưng hô còn tùy thuộc tâm trạng, những khi cơm lành canh ngọt thì lời cũng ngọt theo. Nhưng lúc gia đình xào xáo thì tùy nguyên nhân (cờ bạc lén vợ cầm nhà; lăng nhăng tình ái…) và cũng tùy trình độ văn hóa của hai người mà hàng xóm phải nghe hoặc “ông -tôi” hoặc… Thằng trời đánh thánh vật; cái đồ...Mới ngày nào ngọt sớt mà nay bỗng nghe những âm thanh chát chúa ấy cùng với tiếng bát đĩa, đồ đạc bay lẻng xẻng thì  biết là họ tan tành tới nơi!

 Xưng hô trong quan hệ thầy trò còn độc đáo hơn nữa mà hiếm thứ tiếng nào có nổi. Ngày xưa thì thầy - con, ngày nay thầy - em. Xưng em với thầy dù khoảng cách tuổi tác tương đương ông ngoại với cháu, nhưng đã không hề thất lễ lại còn đầy tình nghĩa vừa tôn kính vừa thương yêu vừa gần gũi. Có một phụ nữ dẫn con đến trường, khi gặp  thầy của con mình, mẹ “Thưa thầy còn nhớ em không” thì cậu con lớp 12 cũng “Té ra thầy cũng dạy má em nữa”. Hai mẹ con cùng xưng hô một kiểu tiếng nói đặc dụng của môi trường sư phạm, mới đáng phục cho tiếng Việt!

        Vô cơ quan, xí nghiệp… cô thư ký nói chuyện công vụ với trưởng phòng mà cứ thưa chú, xưng cháu, lễ phép thì có nhưng rất nhà quê và không nói lên được tính công vụ mà hai người đang có và phải tuân thủ..Coi phim Nam Hàn thử, người ta trong giờ làm việc xưng hô theo chức vụ, có vẻ đâu ra đó hơn. Trưởng phòng dù ít tuổi nhưng là cấp chỉ huy mà xưng cháu, em với cấp dưới, có phải đã làm cho cơ quan thành ra một mái nhà, kỷ cương công vụ không còn nữa?

   Xưng Hô là một giao thông tinh thần giữa người với người nhằm chuyển vận những thông tin, tình cảm, tâm trạng, thái độ chứa trong lòng từ mình đến người khác. Chở hàng còn phải tùy hàng loại gì, đường ra sao, địa chỉ nhận nằm ở đâu để mà chọn phương tiện phù hợp, tránh tình trạng dùng xe container chở hàng vào hẻm!

  Xưng & Hô còn cho thấy nền tảng văn hóa của từng người và cho thấy ngay sau phút xưng hô, người ta ôm chầm lấy nhau hay đứng xa ra nhìn nhau trân trân thủ thế. Cách xưng hô định đoạt một phần sự thành bại ở đời! Xin mách nước ( mách nhỏ thôi) cho đàn bà con gái Việt Nam: Những bông hồng biết khóc ngày đầu, sau bao nhiêu năm nếu lỡ có lần sóng gió nổi giữa Thái Bình Dương thì chớ nên “vượt biên” bằng ghe thuyền mỏng manh dễ đắm lắm, mà hãy sang bên kia bờ bằng thứ ngôn ngữ trời cho có tính hiệu quả hết sức cao là… nước mắt!

Cao Thoại Châu

(trích tạp chí Ngôn Ngữ số ra mắt)

Share this post