O Huế Và Giọng Huế – Trần Việt Hải, Los Angeles

Bài viết này tôi có ý do bài nhạc “Mình Ơi” và các áng văn thơ trong văn học ảnh hưởng đến ngòi bút và tâm tư cho ta sự lãng mạn hay mộng mơ nào đó. Chủ đề về Huế hay “Rất Huế” là một đề tài rộng, bao la. Do vậy, bài viết chỉ cô đọng vào các ý tưởng như “Vợ Huế” hay “Gái Huế”, hay đặc biệt phương ngữ là “O Huế”. Xin xem phần extension bên dưới của các tác giả như Bùi Thanh Đoàn, Người Sài Gòn, Huyền Viêm, Bảo Long, Huỳnh Minh Đạt, An Hữu Trần, Rạng Nguyễn, và Tiến Đạt… đã nhận xét hoặc trình bày về các O Huế hay Vợ Huế.

Với bài ca “O Huế” tôi làm bà thơ sau khi nói chuyện với anh bạn láng giềng văn chương Dương Viết Điền về bài “Mình Ơi”, và vì anh thường nói giọng Huế, anh góp ý những phương ngữ Huế trong bài. Tôi nghe giọng Huế ca anh Điền, nghe riết quen tai và vui vui, vì phương ngữ Huế có lắm chữ tương đương trong hệ thống chữ quốc ngữ như: Mô, tê, răng, chừ, rứa, tề, mi, mần, bựa, ôn, đo, nớ, chi, ni, mụ, o, hỉ, hả, hè,… Đối với người Bắc và người Nam, tiếng Huế là một “ngoại ngữ” vừa khó nghe vừa khó hiểu. Tiếng Huế khó nghe vì cách phát âm không đúng chuẩn của ngôn ngữ tiếng Việt. “Nói” thành “noái”, “ông” thành “ôn”, “chân” thành “chưn”, “yêu” thành “ưng”, “không” thành “khôn”…. Ví như “Em có ưng anh khôn?” có nghĩa là “Em có yêu anh không?”.

Trong bài viết “Giọng Nói, Tiếng Nói Huế”, của tác giả Ngọc Lan được ghi như sau:

“Huế thật quyến rũ, thật đặc biệt, và rất chi là Huế.

Nhưng nổi bật và đặc thù hơn hết trong những thứ rất Huế, đó là: Tiếng nói Huế.

Tiếng nói Huế làm nhiều chàng trai tương tư, “ngớ ngẩn một trời thơ bay” và suốt đời chỉ mong đợi một phút giây nghe em nói:

Nghe em nói tự bao giờ,
Bao giờ chừ vẫn ngẩn ngơ lạ kỳ
Em ơi, giọng Huế có chi
Mà trong hoa nắng thầm thì cơn mưa
Nghe hoài nghe mãi chưa bưa,
Anh thương, thương quá tiếng xưa vọng về

.. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

Nhiều khi như lạ như quen
Giữa mênh mông đọng giọt em ngọt ngào

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .

Xanh trong như tiếng chim chuyền
Nhìn em mái tóc che nghiêng mắt cười
Suốt đời giây phút này thôi
Lắng nghe em nói, một trời thơ bay

(Một Trời Thơ Bay, Lê Nhược Thủy)

Tiếng Huế nói ra rất lạ tai với những từ: Chi, mô, răng, rứa, tê, chừ, ni, nớ, hỉ, hả… và giọng nói Huế cũng rất khó nghe, dễ gây bối rối ở những người bạn đồng hương Việt Nam từ các tỉnh thành khác. Có thể vì vậy mà chàng Lê Nhược Thủy này sinh ra ngớ ngẩn rồi tương tư cô nàng? Hay vì cô em quá đẹp đã hớp hồn chàng? Nhưng có lẽ Lê Nhược Thủy phải là một chàng trai Huế ‘chính hiệu con nai’ mới hiểu được nàng nói, rồi cảm thông, rồi say men tình…

Nhà văn Thanh Nam, người bạn đời của nhà văn Túy Hồng đã nhận xét và phát biểu cảm nghĩ về tiếng Huế như sau:

‘Người Huế nói chuyện với nhau bằng ‘ngoại ngữ Huế’. Người Nam, người Bắc chỉ đứng ở ngoài mà nghe, không làm sao chen vào được một câu’(Túy Hồng: Áo Rộng Khăn Vành, Tiếng Sông Hương, 1990)

Mới nghe qua tưởng như chuyện khôi hài đùa cợt; nhưng qua kinh nghiệm thực tế, qua giao tiếp, ý kiến trên không phải là không có lý. Chúng ta thử đọc qua bài:

Rứa Răng (Ghi chú)

Đời là rứa hay là răng rứa hí

Rứa răng đời không một chút vui tươi.

Thấy răng răng nên đôi lúc mỉm cười.

Vì rứa rứa nên dường như muốn khóc

Câm lặng rồi, rứa răng cứ mời mọc.

Có nói nhiều răng rứa cũng như ri

Mà răng răng, rứa rứa có ích chi

Rứa răng, răng rứa hỡi người đà chán lắm

Có nhiều lúc hỏi răng mà như rứa

Đành trả lời như rứa chứ mần răng

(Đời là thế, hay là sao thế nhỉ)

(Thế sao đời không một chút vui tươi)

(Thấy sao sao nên đôi lúc mỉm cười)

(Vì thế đấy nên dường như muốn khóc)

(Câm lặng rồi, thế sao cứ mời mọc)

(Có nói nhiều, sao thế cũng thế thôi)

(Mà sao sao, thế thế có ích chi)

(Thế sao, sao thế… )

(Có nhiều lúc hỏi sao mà như thế)

(Đành trả lời như thế, chứ làm sao)

(Vô Danh, ĐVP ‘chuyển ngữ’)

Nếu không phải là dân Huế thì khó lòng hiểu nổi bài thơ, hoặc câu chuyện giữa một đôi bạn trẻ người Huế:

Ghét tui không?

Ghét mà cho ri!

Cho chi mô?

Ầu, răng rứa?

Có chi mô nà.

Ấy, làm răng chừ?

Không răng mô!

Răng răng?

Răng thì rứa.

Đối với những người khác xứ, câu đối đáp trên có vẻ bâng quơ, bí ẩn, không đâu vào đâu cả. Nhưng với dân Huế, họ có thể hiểu ngay là câu chuyện gay cấn giữa hai người trẻ tuổi với nhau, hứa hẹn nhiều sôi nổi.

Người Huế khi nói chuyện với nhau dùng rất ít chữ, câu nói ngắn, gọn mà hàm súc ý. Với họ, việc diễn tả ý tưởng của mình bằng một vài chữ sơ sài là một chuyện quá dễ dàng, như chuyện cơm bữa. Người Huế nói ít mà hiểu nhiều. Người Huế dùng những từ đặc biệt rất Huế, của riêng Huế để nói chuyện với nhau. Những từ này kết hợp, móc nối khác nhau để trở nên dồi dào phong phú đủ để họ trao đổi các ý nghĩ riêng tư. Với hai câu thơ:

Nghiêng nghiêng hoài chiếc nón
Hỏi mãi cứ làm thinh

Cho thấy rõ một nét đặc điểm của cô gái Huế. Túy Hồng, nhà văn nữ của Huế cũng đã nhận xét:

‘Giọng Huế không phải là giọng nói trước đám đông, mà chỉ có thể là giọng nói trong phòng khách.. .’

Ở đây dằng dặc những ngày mưa
Bông Sứ trầm tư lặng cổng chùa
Có một dòng sông trôi chẳng nỡ
Có người con gái: ‘Dạ, xin thưa.. .’

(Nét Huế – Xuân Hoàng)

‘Giọng Huế khó nghe, tiếng Huế khó hiểu, có thể xem như một ‘ngoại ngữ’’

(Võ Hương An, Tiếng Sông Hương, 1994, trang 86)…”

Xem thêm về phương ngữ Huế qua link:

http://e-cadao.com/ngonngu/thonguhue.htm

Thơ Huế:

Tau ở nhà tau tau nhớ mi
Nhớ mi nên phải bước chân đi
Không đi mi nhủ ”răng không đến?”
Đến mi lại nhủ “đến mấn chi”?
Mần chi tau đến mần chi được?
Mần được thì tau đã mần chi

Tau ở bên ni tau nhớ mi
Nhớ mi bên nớ nhớ lạ ri
Ngái ngôi chi mô mà nỏ chộ
Răng rứa? Tủi tau trách mần chi.

Tau ở lộ mô nỏ nhớ mi
Mà chừ ngái quá biết mần chi
Bọ chui vô net tìm mi đó
Sáp mặt đây rồi vui cách chi.

Bọ chui vô net tìm khi mô?
Có gửi tau cá gộ kho khô?
Mà dừ trốc cúi còn hay dức
Chộ mi nhớ rưa, học hết vô?

Mi chộ thăng mô học hết vô?
Hấn ngài cao thấp, ở chổ mô?
Nhớ tau, ba láp! Đừng nói trạng
Biết tỏng mi rồi ô hô hô…

Bà trợn bà trạo! mi nói răng
Ngái ngôi cách nớ biết mần răng
Nỏ chi cũng nói tau ba láp
Ngoài đàng ngài cười: 2 cái răng

Quê choa rứa đó vui ả hầy
Choa cư bốp chát kệ cha bây
Ả em ngái ngôi chừ xáp mặt
Bên nớ ,bên ni họp sum vầy

Cha tổ mi hè vui quá ta
Tau mần thơ mãi mà không ra
Đọc thơ mi post cười bể bụng
Thôi choa về choa tắm ao choa

Ao choa tắm mặc kệ choa
Bây lang thang mãi tìm không ra
Bây ăn bơ sứa răng nhớ được
Cơm chan rau muống có cả cà

Cà thì có cuộng cá có đuôi
thân thương dọng nghệ lắm ai ơi
Đi mô cũng nhớ về đất nghệ
Mắt chớp rưng rưng, miệng mỉm cười…

Trường hợp tôi, khi để được nghe giọng Huế thì gặp hay gọi phone cho các bạn gốc Huế hay nói tiếng Huế như Dương Viết Điến, Lê Thúy Vinh, Thụy Mi, Diệu Hương, hay chị Ái Hoa. Những bạn gốc Huế khác như Thanh Châu (bào muội của chị Thanh Thúy), Vĩnh Quý, Vĩnh Điện hay toubib Trần Văn Thuần thì chất giọng bị Nam kỳ hóa giọng nói mất rối.

Những ý kiến trong bài này về người phụ nữ Huế do kinh nghiệm đời thường của họ, mà có thể phần nào chủ quan và mang giá trị trung thực (tương đối). Như một tác giả đề nghị nên gặp một o Huế: ” Nếu bạn không tin tôi thì bạn thử làm thí nghiệm xem…”, nếu như ở lứa tuổi hướng về thất thập cổ lai hi nghe ông ni nói tôi do dự suy tư nét bút hay cõi lòng ve sự trễ nãi quá date chăng <?>. Tôi xem lại 2 lần bài viết của ông An Hữu Trần gửi ra net, “Kiếp Sau Lấy Vợ Huế”.

Chung quy, gái Huế hay o Huế mang âm hưởng dễ thương như bài tình ca tôi vốn thìch ru an giấc như một dạ khúc nồng say:

http://mp3.zing.vn/bai-hat/Minh-Oi-Dieu-Huong/ZWZAO9BB.html

Sự lãng mạn khi đọc văn chương về vùng đất thần kinh cổ kính, trầm mặc, và nơi đó nuôi dưỡng những người con gái Huế với nét đẹp dịu dàng,thanh tao cùng nét e ấp nào đó “rất Huế” đã khiến tôi làm ra bài thơ “O Huế”, được nhạc sĩ Hà Lan Phương phổ thành nhạc. Cám ơn Hà Lan Phương:

Trần Việt Hải
Los Angeles, 3/2016

Share this post