Tin Giả, Phim Giả – lltran

Tin Giả, Phim Giả – lltran

(TVVN.ORG) Tin [tức] giả không phải là chuyện mới mẻ, việc chế tạo tin giả để điều khiển dư luận, rù quến người nghe, phủ dụ quân lính… cho mục đích chính trị, quân sự, tài chánh… là chuyện rất xưa, rất cũ. Vua chúa từ đông sang tây, kể cả minh quân lẫn bạo chúa, thày pháp cũng như thày lang giỏi và dở cũng đã từng rao truyền các loại tin tức giả. Cộng đồng càng lớn việc chế tạo tin giả càng phổ thông.

Biện minh hay giải thích cho việc làm thiếu minh bạch ấy thường được lồng dưới các mỹ từ như “chiến tranh tâm lý” nếu tin giả được xào nấu từ nhà cầm quyền, như “giảng đạo” nếu phép lạ đến từ thánh thần hoặc như “tin nóng hổi” truyền tay từ các mạng xã hội như Facebook, Twitter … với mục đích đoạt nhân tâm. Những chuyên gia tung hỏa mù là những nhà [chiến tranh] tâm lý đại tài, sử dụng môi trường truyền thông cho mục đích tranh giành nhân tâm, dù là thương trường hay chiến trường. Họ đặt mục đích ngắn hạn, dài hạn … in hệt các doanh nhân hoạch định chương trình kinh doanh, business plan, một năm, ba năm hoặc năm năm tùy theo loại kỹ nghệ, rồi hàng năm tùy theo kết quả mà xoay chuyển, sửa chữa.

“Tin giả” tạm hiểu là các mẩu tin về câu chuyện không có thật, không hề xảy ra. Tuy nhiên, có những mẩu tin chỉ có một phần sự thật, loại có ít xít ra nhiều cũng bị gom chung vào loại “tin giả”. Khác với những mẩu tin “chó cán xe”, loại tin tức nhàm chán, cháy nhà, tai nạn lưu thông… dù không đáng kể nhưng lại được loan tải rầm rộ với mục đích đánh lạc hướng dư luận.

Dễ phản bác, điều chỉnh nhất là loại tin giả vì dễ kiểm nghiệm nhất, đã xảy ra hoặc không có các mẩu chuyện ấy. Có ít xít ra nhiều, một, hai chi thiết thực nhưng tám chín phần còn lại là không thực, là loại tin dù dễ kiểm nghiệm nhưng rất khó đính chánh để thay đổi ý kiến độc giả. Thí dụ, một tay viết lành nghề đã chuyển đi mẩu tin về Giáo Hoàng khuyên giáo dân bỏ phiếu cho đảng Cộng Hòa trong kỳ bầu cử tổng thống 2016 vì “giáo hội không chấp nhận việc phá thai”. Giáo Hội La Mã không chấp nhận việc phá thai là phần tin có thật, ai cũng biết điều ấy. Nhưng kêu gọi giáo dân bỏ phiếu cho ứng viên của đảng Cộng Hòa là chuyện giả, hoàn toàn phóng tác và đặt vào miệng Đức Giáo Hoàng.

Tin giả xem ra là chuyện hàng ngày ở huyện nhưng lại trở thành một đề tài được thảo luận khá nhiều trong những ngày gần đây, nhất là sau ngày ông Trump lên làm tổng thống, danh từ “fake news” trở thành câu chuyện đầu môi vì ông tổng thống đã đánh giá nhiều bản tin là “fake news”. Khá nhiều các bản tin không được ông Trump ưa chuộng hay bất lợi cho ông ấy đều bị đánh đồng là “Fake news” dù đã xuất phát từ các công ty truyền thông với các nhà báo lành nghề và uy tín của tờ Washington Post, tờ New York Times… Thế là cuộc khẩu chiến lẫn bút chiến về tin giả / tin thật bắt đầu. Với những người bận rộn chuuyện làm ăn sinh sống, mỗi ngày chỉ có khoảng 20-30 phút để xem qua loa tin tức thì khó lòng nhận biết tin nào thật tin nào giả chưa kể việc bạn [bè] chuyển tá lả các bài viết xuất hiện trên mạng ảo. Khi báo chí loan tải bản tin nào đó, chính tòa Bạch Ốc lại biểu đó là tin giả, rồi hai bên cãi qua cãi lại thì ta biết … tin ai? Chẳng lẽ lại tìm đọc báo ngoại quốc, xem đài truyền hình xuất phát từ Nhật, từ Anh?

Gần đây, các bản tường trình chi tiết về “tin giả”, những bài viết được xào nấu, chế biến rồi đăng tải từ các trương mục ẩn danh, tài trợ từ ngoại quốc với mục đích dẫn dắt dư luận, khuynh đảo cái nhìn của cư dân Huê Kỳ, nhóm cư dân thường được (bị) người thế giới bĩu môi chê là ít hiểu biết hay “dân trí thấp” (!?). Rồi sếp lớn của trang mạng xã hội Facebook, Twitter đã phải ra điều trần trước quốc hội nhìn nhận rằng họ kiếm ra khá tiền qua các trương mục có gốc gác từ “xứ lạ”. Ngoài việc chế tạo tin giả, chủ các trương mục ẩn danh này còn truyền tay gửi các mẩu tin giả ấy đi khắp nơi, đến cả trăm ngàn trương mục khác. Hết chuyện tin giả tại Huê Kỳ lại đến tin giả tại Đức, tại pháp, tại Anh… xuất hiện trước các cuộc bầu cử địa phương quan trọng.

Những chương trình gây hỏa mù dư luận xem ra được hoạch định rõ ràng, xuất hiện theo bài bản, thứ tự. Để thực hiện, các chương trình ấy đòi hỏi khá nhiều tiền bạc và nhân lực. Và bá tánh hiểu rằng ngoài các chính phủ [thù nghịch, đối đầu] chẳng có mấy tư nhân chịu bỏ tiền của để đoạt nhân tâm cho mục đích chính trị. Thế là thế giới đồng thanh chỉ tay về phía Moscow khi tìm ra các trương mục Facebook và Twitter được tài trợ từ Nga Sô.

Không biết có bao người đọc các mẩu tin ấy và chẳng hiểu có bao nhiêu cử tri thay đổi ý kiến rồi bỏ phiếu dựa trên các mẩu tin nọ? Riêng tại Huê Kỳ, điều đáng kể là người “xứ lạ” đặt chính sách khuynh đảo dư luận đã đầu tư khá nhiều thời giờ và bạc triệu để sản xuất tin giả hầu ‘điều khiển’ cử tri trong cuộc bầu cử tổng thống Huê Kỳ năm 2016. Ngay cả ông tổng thống Nga khi trả lời phóng viên trong một chương trình truyền hình, sau khi nhiệt liệt phủ nhận việc Moscow dính dáng đến cuộc bầu cử tại Huê Kỳ đã bĩu môi biểu rằng ‘Huê Kỳ từng nhiều lần dí mũi vào cuộc bầu cử của các quốc gia khác thì sao, khi bị kẻ khác dòm dỏ khuynh đảo lại thì khó chịu hử?’. Đại khái, theo ông Putin, là có qua có lại, nhưng việc “có lại” ở đây không ăn nhậu chi đến chính phủ Nga. Riêng người Huê Kỳ thì khó chịu lắm lắm, bị “kẻ lạ” khuynh đảo thì nóng mặt la lối trong khi chính phủ Huê Kỳ, qua các chính sách ngoại giao âm thầm đã nhúng tay vào không biết bao nhiêu chính trường xứ lạ, tất cả đều dưới danh nghĩa “quyền lợi của Hoa Kỳ”. Thí dụ chuyện bầu cử, đảo chánh… tại nhiều quốc gia Trung Mỹ, Nam Mỹ, Việt Nam rồi Iraq và Afghanistan.

Trừ các quốc gia pháp quyền như Hoa Lục, Việt Nam, kiểm duyệt là vi phạm quyền tự do ngôn luận, một tự do căn bản của nhân quyền. Do đó, chính phủ thường để mặc cư dân, người thức giả hiểu biết thẩm định và tự gạn lọc khi theo dõi tin tức. Kẻ cả tin, xuề xòa thì rán chịu. Ở những vùng đất có dân trí cao, tin giả không mấy phổ thông vì người đọc chỉ bị gạt một lần, sau đó là nguồn tin bị đào thải. Tờ báo nào loan tin sai lạc cũng bị bá tánh tẩy chay, một bản tin không chính xác dù chỉ một chi tiết nhỏ nhất cũng bị độc giả góp lời phản đối; người viết và cả ban biên tập liên đới chịu trách nhiệm. Chuyện cù nhầy, chày cối kiểu “alternate fact” không thường xảy ra tại các quốc gia như Thụy Sĩ, và cư dân ở đó phì cười khi ghé xem truyền hình xuất phát từ Huê Kỳ.

Trước hiện tượng tin giả hoành hành và ảnh hưởng sâu đậm của tin giả, bá tánh còn mù mờ chưa biết tin ai và chính phủ chưa biết giải quyết ra sao thì đến mục phim giả, Fake Videos. Kỹ thuật điện tử tân tiến đã giúp mấy tay giỏi cắt xén, lắp ráp hình ảnh mà không để lại dấu vết như việc ghép mặt mũi ông A vào thân hình cử động của ông B.

Phim “giả” là những cuốn phim được (bị) “đạo diễn” cắt dán, lồng hình ảnh của “diễn viên” mới thay cho mặt mũi, tay chân của người [cũ] trong phim. Thoạt tiên, phim giả được chế biến để “thử” tài nghệ, tay nghề về kỹ thuật của những người viết thảo chương. Nhưng rồi kỹ thuật ghép hình ảnh này lại được sử dụng trong việc lồng hình ảnh những người nổi tiếng vào thân thể các diễn viên của phim khiêu dậm, loại phim dành cho ‘người lớn’, cấm trẻ em dưới 18 tuổi. Ráp nối hình ảnh như thế thường là với mục bêu riếu kẻ bị thù ghét hoặc chọc ghẹo mấy người nổi tiếng.

Trước đây loại phim do máy điện toán chế tạo, realistic computer-generated video, là một công trình sáng tạo của những chuyên viên già dặn tay nghề và chỉ có những hãng sản xuất phim ảnh rủng rỉnh tiền bạc mới có thể cáng đáng. Ngày nay qua các phát minh kỹ thuật, một cộng đồng chuyên viên điện toán đã bắt đầu thí nghiệm vài thảo trình, “app”, có khả năng “cắt dán” thay thế khuôn mặt người trong phim. Nổi tiếng nhất có lẽ là FakeApp. Đây là một “app” do một chuyên viên ẩn danh đã sử dụng các thảo trình xài tự do (open source) của Google để sáng tạo. Dùng FakeApp người ta có thể chế biến, lắp ghép khuôn mặt của diễn viên trong phim mà không để lại dấu vết của việc biến hóa. Từ khi xuất hiện trên Reddit, bá tánh đã tải FakeApp về dùng khoảng 120 ngàn lần. Tất nhiên là với một mục đích nào đó, để đùa nghịch táy máy học mà chơi hoặc để bêu riếu tệ hại.

Từ FakeApp và các “app” tương tự, xuất hiện danh từ “Deepfakes” hay “phim giả” dùng để chỉ việc các cuộn phim chế tạo bằng kỹ thuật số, digital technology, đã thay đổi, gán ghép. Chẳng cần một bộ óc tưởng tượng phong phú, ta cũng có thể đoán ra rằng deepfake đã và đang được sử dụng cho các mục đích không đẹp: chế tạo những cuộn phim khiêu dâm bằng khuôn mặt của chính khách, của các tài tử & ca sĩ hoặc chế tạo bằng chứng giả.

Trên trang mạng dễ dãi như Reddit, deepfakes đã được sử dụng để chế tạo phim khiêu dâm ghép mặt mũi của tài tử nổi tiếng. Những cuộn phim [khiêu dâm] giả được truyền tay nhanh như cháy rừng trước khi chủ trang nhà kịp loại bỏ món đồ giả. Và trương mục của thành viên trong cộng đồng sử dụng deepfake, cả trăm ngàn người, đã bị đóng cửa trên các trang nhà như Pornhub, Twitter. Twitter và Reddit sử dụng quyền “kiểm duyệt” để giữ trang nhà của họ tương đối “sạch sẽ” trong khi Pornhub đóng các trương mục đăng phim giả, deepfake, hẳn vì sợ bị thưa kiện lôi thôi vì sử dụng hình ảnh chủ nhân mà không xin phép hoặc vi phạm luật tác quyền?

Chẳng những chế tạo các cuộn phim giả và truyền tay nhau, các cộng đồng deepfake còn công khai mở “lớp” dạy nhau bí kíp sử dụng các thảo trình làm đồ giả. Các chuyên viên này biểu rằng họ làm như thế với mục đích “nghiên cứu” và truyền bá “học thuật”. Một việc làm có mục đích hữu ích và hợp lệ như thế thì lẽ nào lại bị tẩy chay? Kẻ binh vực thì gật gù đồng ý và tiếp tục mở các trang nhà [khác] để trao đổi “kỹ thuật” và truyền tay các cuộn phim người lớn giả trong người chống đối thì cho rằng làm hàng “giả” bất cứ với mục đích gì cũng là việc làm khuất tất, và việc gì không minh bạch là thiếu tử tế.

Đi xa hơn, một đề tài liên quan đến phim giả cũng được bàn tán sôi nổi: Việc mặt mũi cô A bị lồng vào thân mình cử động của cô B (như mặt mũi bà Michelle Obama bị lồng vào thân mình một diễn viên phim khiêu dâm) thì… đã sao? Hình ảnh trên mạng ảo đâu mấy khi là “sự thật” vì chẳng ai sờ mó gì được vào các hình ảnh ấy? Ngay cả liên mạng cũng chỉ là … “ảo”, một “virtual reality”? Hay bá tánh khó chịu chỉ vì phim giả dính dáng đến phim khiêu dâm? Nếu phim giả là một khúc phim hài hước, lồng hình ảnh bạn bè thay cho tài tử [thiệt] để chọc quê thì có bị phản đối rầm rộ không?

Bàn cãi thì bá tánh cứ việc bàn cãi nhưng trên thực tế thì phim giả vẫn được sản xuất mỗi ngày một nhiều dù chỉ truyền tay trong “bóng tối” của liên mạng.

Theo ông Kevin Roose, trong một bài báo của tờ New York Times, người đã từng thử làm phim giả bằng cách dùng hình ảnh của chính mình, kỹ thuật chế tạo phim giả tuy không dễ như ăn cơm sườn nhưng cũng không khó khăn cho lắm. Với một server thuê trên Google Cloud Platform để sử dụng các thảo trình phức tạp đòi hỏi sức mạnh từ một cỗ máy khá lớn, computer dùng trong nhà thì chạy chậm rì, một vài “app’ như TensorFlow của Google và sự giúp đỡ của bạn bè, ông ấy có thể chế tạo một cuộn phim giả tàm tạm sau vài chục lần làm đi làm lại. Nghĩa là ta có thể chế tạo phim giả sau khi quen tay, càng làm nhiều phim giả thì tay nghề càng cao, in hệt như một nghề thủ công khác. Điều dễ hiểu là càng nhiều người sử dụng thì FakeApp càng hoàn thiện nhanh chóng, mỗi ngày một dễ dùng hơn và sẽ phổ thông hơn!

Hấp dẫn hơn nữa là cuộn phim giả của ông Roose chỉ tốn khoảng 86 mỹ kim và 72 tiếng đồng hồ để chế tạo!

Tin sốt dẻo dù thật hay giả đều nhanh chóng được truyền tải qua liên mạng, và tin giả thường thu hút nhiều người đọc hơn tin thật. Một mẩu tin giả hấp dẫn được truyền tay trong tíc tắc và đến nhiều người. Mẩu tin “Why We Need to Take Away White People’s Guns Now More Than Ever” do bút danh ‘Richie Horowitz’ đăng tải. Mẩu tin này là tin giả vì chẳng có bài viết nào có tựa đề ấy và cũng chẳng có con người thật nào có tên ‘Richie Horowitz’. Nhưng mẩu tin giả này được những người thích dùng súng gửi đến 50 ngàn trương mục Twitter khác trong khi bài đính chính của trang nhà BuzzFeed kể trên chỉ được chuyển đến 200 trương mục!? Hẳn chẳng mấy ai tha thiết đến việc sửa lại lời nói hay thu hồi tin vịt do chính mình loan tải? Phim giả cũng có những lợi thế tương tự như tin giả. Bá tánh cũng sẽ “chia sẻ” phim giả khi họ thấy thích ý, vừa lòng với cuộn phim, bất kể lợi hại.

Theo ông Hao Li, một giáo sự phụ khảo về khoa học điện toán tại the University of Southern California, ta chẳng có sự lựa chọn nào cả vì liên mạng là một môi trường truyền thông hữu hiệu nhất và bá tánh sẽ tiếp tục sử dụng nó.

Nhìn chung, ích lợi của kỹ thuật là điều không thể chối cãi nhưng mục đích của việc sử dụng kỹ thuật ấy xem ra là câu hỏi nhức đầu về nhiều phương diện. Sự riêng tư của mỗi con người dễ dàng bị xâm phạm qua một vài thủ thuật trên liên mạng và thủ phạm dễ dàng xóa dấu tay, dấu chân nhưng nạn nhân khó lòng bôi xóa các mẩu tin giả dối ấy. Đây có phải là điều đáng quan tâm?

Còn những người dùng liên mạng và kỹ thuật Atificial Intelligence (tạm dịch là ‘thông minh nhân tạo’) để chế tạo và quảng bá tin giả, phim giả thì sao? Họ chẳng có trách nhiệm nào với “đứa con” của mình?

Và bá tánh? Cứ tha hồ băn khoăn khó chịu về những chuyện không có thật cho đến khi ta có đủ thời giờ và tri thức để phân tích, thẩm định chuyện thật giả? Thật / giả chi cũng kệ miễn là chuyện [giả] ấy không ăn nhậu chi đến ta (chủ nghĩa ‘mackeno‘)? Hoặc giả, bá tánh chỉ cần khôn ngoan hơn những tay chế tạo đồ giả một chút xíu và không nên tin cậy vào những thứ trước mặt? Thấy vậy mà không phải vậy?!

Share this post